مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٢١ - زیج در اصطلاح علماء هیئت و نجوم

[اطلاع وافیِ اعراب جاهلیت از علم نجوم]

و در گاهنامه ١٣٠٧، صفحه ١٠٦ گوید:

«اعراب در جاهلیت اطّلاع وافی در علم نجوم داشتند و تعیین منازل بیست و هشت‌گانۀ قمر از موضوعات آنان محسوب می‌شود.»

زیج در اصطلاح علماء هیئت و نجوم

و در صفحه ١٣٠ از گاهنامه [١٣٠٧] گوید:

«زیج در اصطلاح علماء هیئت و نجوم عبارت از جداولی است که کمیّت حرکات سیّارات در آنها ضبط شده، بنابر ‌آنکه سیارات به گرد شمس، مدارات مستدیرۀ تامّه بپیمایند؛ چه بدین فرض مقدار حرکت هر سیّاره را در هر لحظه می‌توان تعیین نمود.

و برای آنکه مواقع محسوبۀ سیارات مطابق با مرصود شود، اصلاحات در جداول قائل شده‌اند، و برای آن اصلاحات، جداولی نیز وضع نموده‌اند موسوم به تعدیلات. (اصلاح: حرکت مابین مدار دایره و بیضی است، که امروز کشف شده)

خلاصه، زیج کتابی است که حاوی جداول راجع به حرکات سیّارات و تعدیلات باشد که بتوان در هر وقت موضع حقیقی هر سیّاره را از روی آن جداول تعیین نمود.

قدیمی‌ترین زیجات معروفه: زیج بطلمیوس (که در کتاب مجسطی ضبط نموده) و زیج الفونس (الفنس ١٠ پادشاه اسپانی) و زیج کپرنیک (که در کتاب خودش ١٥٤٣ منتشرنموده) و زیج کپلر (که در ١٦٢٧ منتشر شده) ... .»

بعد از این تمام زیج‌های مشهوره را یکایک نام می‌برد، از جمله:

زیج ابوحنیفۀ دینوری، متوفّی ٢٨٢ ه‌.

زیج ألُغ‌بیک، که به مساعدت موسی قاضی‌زاده رومی و غیاث‌الدّین جمشید