مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٣٥ - روش محاسبه شبانهروز نجومی و تشخیص ساعت و ظهر

محاسبات راجعه به سیر الکتریسیته و سرعت صوت و قواعد مختصّه به گازها مشروحاتی نوشت.

این عالم فرانسوی مستخرجات هاله و کلمرو و نیوتن و دالمبر و ادلر را جمع کرد و مسأله حرکت مشتری و بُطءِ سیرِ زحل و سرعت حرکت قمر زمین را که لاینحل بود، کشف نمود. و در سال١٧٩٥ کتابی به نام نمایش منظومه عالم منتشر کرد.»

[روش محاسبه شبانه‌روز نجومی و تشخیص ساعت و ظهر]

در صفحه ١٤ از گاهنامه ١١ گوید:

«ساعت ـ شبانه‌روزها: از گذشتن مرکز ستاره‌ای به نصف‌النهار تا مراجعتش یک شبانه‌روز نجومی است، (٢٣ ساعت و ٥٦ دقیقه که در واقع یک مرتبه حرکت زمین به دور محورش باشد) و این شبانه‌روز را چون بر ٢٤ تقسیم کنند، هر قسمت یک ساعت نجومی می‌شود. و از گذشتن مرکز آفتاب به نصف‌النهار تا مراجعتش یک شبانه‌روز شمسی است (که در واقع یک مرتبه حرکت زمین به دور محورش با مقداری که در این مدت از مدار سالیانه پیموده باشد) و این شبانه‌روز را چون بر ٢٤ تقسیم کنند، هر قسمت یک ساعت شمسی می‌شود.

شبانه‌روز نجومی هماره ثابت است و کم و زیاد نمی‌شود، امّا شبانه‌روز شمسی به ‌واسطۀ دایرۀ تامّۀ نبودن مدار زمین گاهی کم و گاهی زیاد می‌شود. به عبارت دیگر در حرکت ظاهری، آفتاب گاهی تند و گاهی کندرو است؛ پس آن که یک ساعت شمسی است آن هم گاهی کم و گاهی زیاد می‌شود.

امّا ظهر کدامست؟ ظهر حقیقی وقتی است که مرکز آفتاب، عبورِ علیا به نصف‌النّهار بَلَد نماید، که در آن‌وقت همیشه ظلّ شاخص روی خط نصف‌النّهار است و از ظهر حقیقی تا ظهر حقیقی دیگر هم ـ مطابق شرح فوق ـ مساوی نیست. زیرا اگر مبدأ شبانه‌روز را عبورِ علیای شمس به نصف‌النّهار قرار دهیم، یک