مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٣٦ - روش محاسبه شبانهروز نجومی و تشخیص ساعت و ظهر

شبانه‌روز شمسی هماره مساوی نیست؛ پس از ظهر حقیقی به ظهر حقیقی دیگر نیز این خاصیّت را دارد.

اما ساعت‌ها تمام بر حسب طیّ یک دوره ٢٤ ساعت ساخته شده که آن نمی‌تواند همیشه تطبیق با حرکت آفتاب کند؛ چه ساعت، صحیح و منظّم پیشمی‌رود و گاهی کند و گاهی تند نمی‌رود. از این‌رو هر قدر ساعت خوب باشد اختلاف را بهتر ظاهر می‌سازد؛ یعنی اگر مثلاً روزی در ظهر حقیقی، شما ساعتتان را سر دسته قرار دهید فردا نباید منتظر باشید که در ظهر حقیقی سر دسته باشد؛ چه گاه آفتاب تند و گاه کند حرکت می‌کند که ممکن است در آن شبانه‌روز ٢٤ ساعت زیادتر رفته باشد یا کمتر از ٢٤.

برای رفع این خلل آمدند و شبانه‌روز دیگری وضع کردند؛ یعنی گفتند: آفتابی مجازی توهّم می‌کنیم که هماره منظّم رود (یعنی حدّ وسط تند رفتن و کند رفتن، شمس حقیقی باشد) که ما بتوانیم در روز معیّن، زمان رسیدن شمس مجازی را به نصف‌النّهار مبدأ قرار داده و هماره هر ٢٤ ساعت، آن شمس به نصف‌النّهار مبدأ روز عبور کرده تا با ساعت دقیق صحیح درست درآید.

این شبانه‌روز را شبانه‌روز وسطی نامند، و آن را ساعت وسطی گفتند که گاهی کمتر و گاهی زیادتر از ساعت شمس حقیقی می‌شود.

مثلاً در رسیدن مرکز شمس مجازی به نصف‌النّهار بَلَد، وقت ظهر وسطی معیّن می‌شود؛ و اگر ظهر حقیقی را بخواهند، به جدول ذیل (که برای ساعت وسطی و در ظهر حقیقی ترتیب داده شده) رجوع نمایند، تا هر روز سال چون آن مقدار از ساعت شما از دسته گذشته یا به دسته مانده باشد ظهر حقیقی رخ می‌دهد.

در فرنگستان مبدأ شبانه‌روز را از عبور سفلی شمس مجازی به نصف‌النّهار دانسته؛ یعنی از نیمه شب تا ٢٤ ساعت پی‌در‌پی به ساعت وسطی می‌شمارند و ساعت ١٢ ظهر عمومی است.