مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢١٨ - کیفیّت أسفار أربعه به نقل از مرحوم محمّد رضا قمشهای

راجع به نسبت سفر اوّل، نسبت به سه سفر دیگر است.

[کیفیّت أسفار أربعه به نقل از مرحوم محمّد رضا قمشه‌ای]

در حاشیۀ اسفار[١] (طبع سُربی، صفحه ١٣ به بعد) مرحوم محمّدرضا قمشه‌ای راجع به کیفیّت اسفار اربعه مطالبی بیان فرموده است و محصّل آن، آن است که:

«سفر اوّل (که از خلق به سوی حقّ است) به رفع حُجُب ظلمانیّه و نورانیّه است. و حجب ظلمانیّه متعلّق به نفس، و حجب نورانیّه متعلّق به قلب و روح است که باید سالک از انوار قلبیّه و اضواء روحیّه بگذرد، و از مقام نفس به قلب و از قلب به روح و از روح به مقصد اقصی حرکت کند. پس عوالم میان سالک و حقیقت او سه عالم است و تمام حجبی که در اخبار بیان شده یا در لسان بزرگان آمده، همه راجع به این سه حجاب است.

وقتی این سه حجاب برداشته شد و این سه عالم (یعنی: نفس و قلب و روح) طیّ شد، سالک به مقام معرفت جمال حقّ می‌رسد و ذات خود را در حقّ فانی می‌کند، و لذا اینجا را مقام فناء در ذات گویند؛ و در اینجا سه مقام است: مقام سرّ، و خفیّ، و أخفی، که در سفر دوّم می‌باشد.

و گاهی در مقام روح به عقل تعبیر کرده‌اند، و نظراً الی تفصیل شهود المعقولات، مقام عقل را غیر از روح گرفته‌اند؛ و بنابراین مجموع مقامات در سفر اوّل و دوّم هفت مقام است: مقام نفس، مقام قلب، مقام عقل، مقام روح، مقام سرّ، مقام خفیّ، مقام اخفی. و این هفت مقام مراتب وِلاء و بلاد عشق است که مولوی رومی فرموده:

[١]ـ [قابل ذکر است که: عبارات ذیل ترجمه‌ای سلیس و روان است که مرحوم علاّمه ـ رضوانالله تعالی علیه ـ از حاشیه آقا محمّد رضا قمشه‌ای بر اسفار اربعه آخوند ملاّصدرا نموده‌اند. (محقّق)]