مسأله ٣- زمينه رفتن حج جورى است كه لازمه‌اش كمك به دستگاه ظلم و شكستن عدل و آبرو دادن به شيادان بى‌دين و فرمانروايان خداناشناس است، كه با فرستادن حجاج و رفتن خود شاهان به حج نيرو و آبرو گيرند، تا با اين نقاب مذهبى بهتر بتوانند ضد مذهب كار كنند، كه شركت با اين گروه‌ها براى انجام حج حرام و فرستادن تعدادى آزاد مرد و آزاد زن مسلمان كه سالوسان بى‌دينى را رسوا كنند واجب است، و حتى‌الامكان بر مستطيعان است كه با وسائلى آزاد از قيد دستگاه ظلم و سالوسى حج روند گرچه گران‌تر و سخت‌تر باشد، و اگر هم به ناچار با آنان به حج روند گرچه حرام است ولى حجشان ظاهراً صحيح است، مگر كسانى كه با اين همراهى سودى به حال آنان نداشته بلكه وسيله‌اى براى رسوا كردنشان باشند، كه اينجا حرام هم نيست بلكه احياناً حج را واجب‌تر مى‌كند.

اينها نمونه‌هائى از ابتلاءات اجتماعى برخورد حج با فعل واجب يا ترك حرام مهم‌تر از حج، و اكنون مسائلى هم از ابتلاءات فردى آن:

مسأله ١- اگر از هر نظرى مستطيع است ولى به اندازه مال استطاعت يا بيشتر يا كمتر كه با پرداخت دين نتواند حج رود، مديون است، و با رفتن حج بستانكار جورى عرصه را بر او تنگ مى‌كند كه قابل تحمل نيست، وقت پرداخت هم فرا رسيده و به سختى مطالبه مى‌كند، يا نرسيده ولى به سختى شرارت مى‌كند، مباد كه با رفتن به حج نتوانى در سررسيد دينت را ادا كنى، در اين زمينه وجوب پرداخت دين و حفظ احترام و آبرو و حرمت ضايع كردن شرف و حيثيت در هم آميخته و پرداخت دين را واجبى مهم‌تر از فريضه حج مى‌كند. در نتيجه اين‌