الهدى» همين بوده، آنچه مى‌توانسته انجام داده و كافى است، زيرا يُسر: توانستن بدون مشقت، اعم است از عملى و مالى و بودن قربانى جامع‌الشرائط و تهيه كردن و مصرف نمودنش، كه اگر نقصى از جهت هر يك از اينها بدون اهمال و تقصير حاصل شد و پيش از قربانى به آسانى قابل جبران نبود همان كافى است.

مثلًا اگر ندانسته ناقص خريد و پيش از قربانيش فهميد اگر بتواند تبديل به كامل كند لازم است والّا همين براى ميسور و كافى است و قاعده كلى اين است كه دانسته و توانسته برخلاف شرائط ياد شده نباشد، و جاهل مقصر كه در تهيه شرائط اهمال كرده يا در اطلاع بر احكام يا شرائط ياد شده نباشد، و جاهل مقصر كه در تهيه شرائط اهمال كرده يا در اطلاع بر احكام يا شرائط از نظر سؤال كوتاهى كرده چنان شخصى ظاهراً حكمش همچون شخص عامد است.

مسأله ٨- اگر فعلًا پول قربانى ندارد، چنان‌چه تا آخر ذيحجه فراهم مى‌شود صبر كند، و اگر بتواند با قرضى كه به آسانى آن را خواهد پرداخت، يا كارى كه به آسانى پول قربانى را تهيه مى‌كند، واجب است تهيه كند كه «ما استيسر من الهدى» مى‌باشد و چنان‌چه هيچ‌كدام از اينها بدون عسر و مشقت تهيه نشود، يا اصلًا نتواند تهيه كند، در اين صورت مشمول «فمن لم يجد» است، كه به هيچ‌وجه قربانى و يا پولش را ندارد و بدون شك منتقل به روزه مى‌شود، و اگر هم از روزه گرفتن معذور است ديگر تكليفى ندارد كه «المفلس فى امان الله».

مسأله ٩- به دليل خود آيه «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ» استطاعت قربانى شرط استطاعت حج نيست، چه خود مكلف و چه نائبش، كه اگر شما را به مبلغى نيابت حج تمتع داده‌اند كه براى قربانى كافى نيست، بدون قربانى همين نيابت كافى است، گرچه خود شما امكان مالى داشته باشيد، زيرا مناط در استطاعتِ نائب اندازه پول‌