هستند بخوانند، نائب هم بگيرند كه پشت مقام ابراهيم بخواند، و اگر دانسته به اين تكليف عمل نكنند بدانند كه حج يا عمره آنان همچنان ناقص است، و در حال احرام و يا دست كم حرمت زن و شوهر باقى خواهند ماند.

مسأله ١٩- اگر از روى قصور و يا حتى تقصير نمازش را به اندازه‌اى كه مى‌توانسته درست نكرد تا وقت تنگ شد، فعلًا هر جورى‌كه مى‌تواند بخواند و درست است و نائب و جماعت هم نه واجب است و نه مشروع، بلى اگر بتواند با تلقين ديگرى غلطهايش را درست كند، اگر برخلاف تقيه نباشد واجب است كسى را، گرچه به اجاره، وادار كند كه نمازى بلندبلند بخواند و او و هم كلمه كلمه از وى تقليد كرده به همان منوال نماز طوافش را بخواند.

مسأله ٢٠- ظاهراً جاهل قاصر و مقصر و فراموش‌كار اينجا حكم‌شان يكسان است كه هر وقت متوجه شدند جبران‌پذير است، گرچه مدت‌ها فاصله شده باشد، و چنان كه كراراً گذشت اگر از مكه خارج شده و نتواند برگردد بر حسب آيه و روايات بايستى هم خودش در هر جا هست بخواند و هم براى انجامش پشت مقام ابراهيم نائب بگيرد، كه خواندن خودش قضاء آنچه فوت شده يا باطل بوده است، و نيابت براى مكان مخصوص مقام ابراهيم است، زيرا برحسب آيه نمازگاه طواف مقام ابراهيم است، اكنون كه تو نمى‌توان پشت مقام بخوانى هر جا توانستى بخوان، و اين واجب مكانى را با نيابت جبران كن كه تكليف مركب است از ١- نماز ٢- در مقام ابراهيم و طبعاً در صورتى كه نتوانى هر دو را خودت انجام دهى به وسيله نائب تكميلش مى‌كنى، و اينگونه ميان اخبار گوناگون در اين مورد جمع مى‌كنيم كه با آيه مباركه سازش داشته باشد.

مسأله ٢١- در تمامى اين موارد كه قضا يا نيابت يا هر دو بر مكلف واجب است، تكرار طواف و سعى لازم نيست، مگر بر كسى كه عمداً نماز را نخوانده يا