درسهايى از فقه سياسى اسلام: اسرار، مناسك، ادله حج - صادقى تهرانى، محمد - الصفحة ٢٤٠
مسأله ١- گشتن دور خانه به طور متعارف كافى است كه مانند همه مسلمان ها طواف كنى، اگر هم در اين ميان در اثر برخورد طواف كنندگان قدرى پشت يا جلوت طرف خانه شد، يا مقدارى با فشار جمعيت بدون اختيار گشتى هرگز اشكالى ندارد و جبران هم لازم نيست، و به طور كلى تمام كج و راست شدنها و پرت شدنها كه لازمه طواف در اين گروه انبوه است، هيچگونه اشكالى در طواف وارد نمىكند.
مسأله ٢- بوسيدن و دست ماليدن حجرالأسود و ركن يمانى كه از مستحبات مؤكده است، در صورت امكان و عدم مزاحمت ديگران، طبعاً لازمهاش رو طرف خانه كردن است، و بعد هم مقدارى پس و پيش شدن و كج و راست گشتن، همه اينها كه عادتاً لازمه اين بوسيدنها و دستزدنهاست بىاشكال است و جبران هم لازم ندارد، و شارع مقدس كه اينگونه دستور داده و خود آگاه بوده كه اين لوازم را دارد هرگز نه دستورى داده و نه اشارهاى كرده كه اين كج و راستها را جبران كند، يا فقط در صورت خلوت اين مستحبات را عمل كن.
خوصص در موسم حج كه اصولًا امكان ندارد در تمامى حالات طواف جانب چپ را رعايت كنى كه ناگريز، خواهى نخواهى چپ و راست و پس و پيشخواهى شد، و در موج انبوه جمعيت در اين گرداب عميق طواف خود را گم مىكنى، و به طور اجتنابناپذيرى طرف چپ از خانه منحرف مىشود، و احياناً پشت يا رو يا طرف راستت به خانه مىگردد و چند قدمى هم در اين سيل خروشان بىاختيار تو را مىبرند، طورى كه هرگز قابل جبران هم نيست، اگر هم با زحمت زياد بخواهى جبران كنى همانگوى و ميدان است، شايد با اندكى كم و زياد، بنابراين هرگز دقتها و مهندسىها محتاطانه نه واجب است و نه مستحب، و حتى اگر بتوانى جبران كنى، يا با زحمت بتوانى از اين پرت شدنها و كج و