ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٥٥ - ضرورت تنظيم و تصفيهء حواس براى تصحيح ارتباط ذهن با واقعيات

به حد كافى مى رسند كه تنظيم و تصفيهء ذهن و فعاليتهاى آن كه كارگاه اصلى شناخت است ، با حد اكثر دقت انجام بگيرد . قلمرو ذهن با نظر به تعدد نيروهاى متنوع و فعاليتهاى گوناگون و تاثرات مهم مانند جنگلى بسيار بزرگ است كه پر از انبوه درختان متنوع و چشمه سارها و جانوران و تپه‌ها و معادن گوناگون است كه در حالات عادى مانند دورنمائى است كه نمودهايى بسيار ناچيز از خطوط و اشكال و رنگهاى مقابل ديدگان ناظر را نشان مى دهد و بس . نيروى تجسيمهاى گوناگون ، حافظه با امكان ثبت يك ميليون ميليارد اطلاع ، نيروى تعقلهاى تنظيمى و تجريدى و مقايسه اى ، نيروى زيبايابىهاى بسيار متنوع ، قدرت تذكر ( يادآورى ) فعاليتهاى تداعى معانى . جريان انديشه‌هاى هدفدار ، اصول بديهى و نظرى و پيش ساختهء رسوب شده ، تاثرات ته نشين شده در ناخودآگاه و غرايز و صدها نيرو و امكان فعاليتهايى كه با دگرگون شدن موضعگيرىها و دگرگونى واقعيات به فعليت مى رسند . در درون آدمى مانند همان جنگل انبوه است كه ذهن آدمى در موقع تماس با واقعيات با يك كانال باريكى با آن جنگل در ارتباط قرار مى گيرد ، اگر چه او خود اين ارتباط را نخواهد ، بلكه اصلا آگاهى به آن نداشته باشد . بهمين جهت است كه جهان - بينان بزرگ و همه جانبه براى لزوم تصفيه و تنظيم ذهن كه كانالى با آن جنگل دارد ، اهميت حياتى براى تحصيل شناخت قائل هستند . از قرن نوزدهم باين طرف اين تصفيه و تنظيم بفراموشى سپرده شد و در نتيجه بجاى آنكه دانشمندان و صاحبنظران ، جهان و اجزاى آن را درك كنند ، ذهن خود را در مسائل مورد تحقيق تجزيه نموده و بجاى آنكه ارتباط ذهن را با جنگل درون بوسيلهء كانال تنظيم منطقى نمايند ، در محدوديتهاى اسفانگيز تخصصى ( كه داراى بعد مفيدهم هست ) خود را به محاصره انداختند . در نتيجه ، جهانى كه براى هر دانشمند مطرح مى شود ، اگر چه در رشتهء تحقيق خود ، بسيار ژرفنگر است ، ولى بسيار كوچكتر از آن جهانى است كه درون او مى خواهد . اين