ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٨ - ٧ - علم اجمالى

علمى در بارهء انواع يك جنس ، شناخت هويت آن جنس كافى نيست ، بلكه بايد هر نوعى را با همهء مختصات آن ، مورد تحقيق قرار بدهيم . مثلا ما نمى توانيم با شناخت جنس كلى حيوان بعنوان اين كه موجودى داراى احساس است و توليد مثل ميكند ، در بارهء همهء هويت نوعى از حيوان كه مثلا اسب است ، شناخت كلى داشته باشيم .
قسم دوم - انشائى تجريدى
قسم دوم - انشائى تجريدى كليت ناشى از انشاء تجريدى عبارتست از فعاليت مغزى براى ايجاد هويتى كه هيچ نيازى به مشاهدهء موارد و مصاديق آن هويت ندارد ، مانند اعداد و اعمال رياضى و اشكال هندسى و احكام آنها . اگر چه انشاء تجريدى در ذهنهاى ابتدائى احتياج به مشاهدات عينى دارد : باين معنى كه براى انشاء عدد ٢ نخست مشاهدهء دو سنگ يا دو انسان يا دو درخت لازم است و هم چنين براى انشاء تجريدى دايره نخست مشاهدهء يك ظرف دايره اى يا يك حوض دائره اى مورد نياز است ، ولى پس از طى مراحل ابتدائى ، در انشاء هويتهاى مزبور نيازى به مشاهدات عينى وجود ندارد . بهمين جهت است كه كليت آنها با فعاليت انشائى مغز حاصل مى گردد .
حكم به اين كه ٨ ٤ - ٤ در مغزهاى رشد يافتهء معمولى نه تنها نيازى به استقراء همهء موارد فرمول مزبور ندارد بلكه حتى احتياج بديدن يك مورد هم ندارد .
لذا اگر چنين فرض كنيم كه رشد يك مغز بدون احتياج به طى مراحل اوليهء مشاهدات ، امكانپذير باشد ، بدون ترديد اعمال رياضى و هندسى را انجام خواهد داد بدون احتياج به تماس يا واقعيتهاى عينى . باضافهء اين كه مغز آدمى در موقع اشتغال به فعاليتهاى رياضى ، كمترين توجهى به نمودها و پديده‌هاى عينى كه منشاء انتزاع واحدهاى آن فعاليتها ميباشد ، ندارد .
تعميم ديدگاه علمى
تعميم ديدگاه علمى شرط كليت قضيه تنها براى صحت يك قانون علمى است ، باين معنى