ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٠١ - شرط سوم - ابطالپذيرى

در منظومهء شمسى صورت نگيرد . دوم اين كه زمين ميان خورشيد و ماه فاصله شود . ما مى توانيم با اين دو شرط خسوف ماه را در يكى از شبهاى آينده پيشبينى كنيم . چنانكه خود فاصله شدن زمين ميان ماه و خورشيد پديده ايست كه با شرايطى معين قابل پيشبينى ميباشد . البته چون اين شرط دوم ، بيان كنندهء انطباق قانون بر واقعيت است ، لذا مخصوص به پيشبينى در آينده نيست ، لذا با در نظر گرفتن هويت قانون با همهء شرايطش مى توانيم از جريان گذشته و حال حاضر هم اطلاع علمى بدست بياوريم . مثلا مى گوئيم : دلايل نشان مى دهد كه شش ماه پيش از اين زمين ميان ماه و خورشيد بمقدار دو ساعت فاصله بوده است ، لذا اين نتيجهء قطعى را مى گيريم كه شش ماه پيش از اين بطور قطع ماه دو ساعت خسوف داشته است ، همچنين اگر شرط مزبور در اين حال حاضر تحقق پيدا كرده است قطعاً ماه در حال حاضر در حال خسوف است .
شرط سوم - ابطالپذيرى معنى ابطالپذيرى سازگار نبودن قضيهء علمى با همهء پديده‌هاى ممكن ميباشد ، بهمين جهت است كه گفته مى شود : هيچ قضيهء علمى در برابر همهء پديده‌هاى جهان بىتفاوت نيست .
بنظر مى رسد اين شرط سوم را كه محققان در برابر شرط دوم قرار داده و آن دو را دو شرط مستقل معرفى ميكنند ، اشتباه محض است ، زيرا وقتى كه يك قضيه بصورت قانون كلى مطرح مى گردد ، يك حقيقت مجرد و بسيط نيست ، بلكه هم موضوع قانون قابل تحليل به اجزاء است و هم محمول آن و هم رابطه اى كه ميان موضوع و محمول برقرار مى شود ، مشروط به شرايط و عدم موانع مى باشد . اين اجزاء و قيود و شرايط كه در تحقق قانون دخالت مى ورزند ، چنانكه با تحقق همهء آنها در يك موقعيت مى توان به تحقق مفاد قانون ، آگاهى علمى پيدا كرد ، همچنان مى توان با فقدان حد اقل آن