ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٠٠ - شرط دوم - قابل پيشبينى مشروط

آن . ولى چه آگاهانه و چه نا آگاه ، دو قسم قضيه سازى در ذهن ما بجريان مى فتد : يكى اين كه اين حركت سريعتر از آن حركت است ، آن ديگرى كندتر از اين حركت است . دوم اين كه علت حركت سريع شدت تأثير عامل گريز است كه حيوان را وادار به حركت سريعتر مى نمايد .
٣ - بهره بردارى از اين قانون ذهنى كه پديده اى كه بعنوان يك معلول در جهان عينى بروز ميكند ، با تكرار علت حتماً همان معلول تكرار مى گردد لذا اين معلول يك پديدهء منحصر به فرد ، در جهان عينى نيست . پس بايد به استقراء و تجربه پرداخت و اين معلول را در شرايط و موقعيتهاى مختلف مورد بررسى قرار داد .
٤ - اگر از استقراء و تجربه‌هاى فراگيرندهء همهء موارد ، توانستيم بيك قضيهء عمومى كه در همهء موارد صدق ميكند ، برسيم ، ما قانون كلى آن موارد را بدست آورده‌ايم . ملاحظه مى شود كه كليت از مرحلهء چهارم يعنى از ارتباط علمى با موضوع انتزاع مى شود ، در صورتى كه همهء مراحل ما قبل مرحله چهارم در بوجود آمدن جريان علمى ضرورت داشته است .
٥ - هنگامى كه قانون كلى از استقراء و تجربه‌ها بدست آمد ، يك عده پديده‌ها بعنوان شرايط و موانع مفاد قانون نيز مطرح ميشوند .
شرط دوم - قابل پيشبينى مشروط بدانجهت كه هر رويدادى در جهان واقعيتها وابسته به شرايط و مقتضيات و عدم موانع است ، بنا بر اين ، قوانين علمى كه مستند به جريان همان رويدادها است ، مشروط مى باشند ، خواه اين شرط در متن قانون تصريح شده باشد ، يا نه . ما مى دانيم كه ماه در موقع فاصلهء زمين ميان خورشيد و ماه ، خسوف ميكند . اين قانون با دو شرط لازم مشروط است : يكى اين كه - هيچ تغييرى