ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٧٣ - ٩ - تصور منفصل از ارتباط با موضوع

تأثرات پس از لحظهء اول ، بر انعكاس يا بر تأثر لحظهء نخستين اضافه مى شود .
يعنى ما پشت سرهم با صورتهايى از ماه ارتباط برقرار مى كنيم بدون اين كه كمترين تغييرى در شكل ماه بوجود بيايد ، يا صورت منعكسيافته از لحظهء اول در لحظات بعدى تشديد مى گردد و درهم ادغام مى شود يا ذهن ما در اين حال جنبهء آينه اى محض دارد و انعكاس و تأثر هرگز تكرار نمى شود با نظر به علوم روانشناسى و شناختشناسى حرفه اى اين سؤالات به پاسخ مورد اتفاق نظر نمى رسد . ولى از ديدگاه فلسفه مى توان حل آنها را چنين منظور نمود :
< شعر > شاخ آتش را بجنبانى به ساز در نظر آتش نمايد بس دراز اين درازى خلقت از تيزى صنع مى نمايد سرعتانگيزى صنع < / شعر > مولوى و چنين بگوئيم كه سرعت انتقال صورتهايى از موضوع ( ماه ) در حديست كه يك صورت احساس مى شود .
٩ - تصور منفصل از ارتباط با موضوع بديهى است كه انعكاس صور پديده‌ها در ذهن مانند انعكاس صور در آيينه نيست كه مادامى كه ارتباط ميان آن دو برقرار باشد ، انعكاس وجود داشته باشد و همين كه ارتباط قطع شود ، انعكاس نيز از بين برود ، بلكه اشكال و صورتهائى را كه بوسيلهء ارتباط با جهان عينى در ذهن منعكس مى كنيم ، مى توانند در ذهن ما باقى بمانند ، البته شرايط درونى و تغيير موضعگيرىها موجب دگرگونى در هويت صور انتقاليافته به ذهن بوده و انعكاس كامل صورت تا حد دورنمايى ممكن است تقليل پيدا كند و گاهى به زوال صورت منتهى گردد . ضابطهء اين دگرگونيها چيست مسئله ايست كاملا نسبى ، شايد نتوان دو فرد از انسان را پيدا كرد كه دوام و زوال صورتهاى انعكاسيافته در ذهن آنان ، حتى در شرايط متحد يكسان بوده باشد . اين مقدار مسلم است