تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٢٦ - در بيان آن كه مخلوقى كه تو را از او ظلمى رسد به حقيقت او همچون آلتى است ، عارف بود كه به حق رجوع كند نه به آلت رجوع كند و اگر به آلت رجوع كند به ظاهر نه از جهل كند بلكه براى مصلحتى ، چنانكه بايزيد قدس سره گفت چندين سال است كه من با مخلوق سخن نگفتهام و از مخلوق سخن نشنيدهام ، ليكن خلق چنين پندارند كه با ايشان سخن مى گويم و از ايشان مى شنوم زيرا ايشان مخاطب اكبر را نمى بينند كه ايشان چون صدايند او را نسبت به حال من ، التفات مستمع عاقل به صدا نباشد چنانكه مثل است معروف &#١٧١ قال الجدار للوتد لم تشقنى قال الوتد انظر الى من يدقنى &#١٨٧

در بيان آن كه مخلوقى كه تو را از او ظلمى رسد به حقيقت او همچون آلتى است ، عارف بود كه به حق رجوع كند نه به آلت رجوع كند واگر به آلت رجوع كند به ظاهر نه از جهل كند بلكه براى مصلحتى ، چنانكه بايزيد قدس سره گفت چندين سال است كه من با مخلوق سخن نگفته‌ام واز مخلوق سخن نشنيده‌ام ، ليكن خلق چنين پندارند كه با ايشان سخن مى گويم واز ايشان مى شنوم زيرا ايشان مخاطب اكبر را نمى بينند كه ايشان چون صدايند او را نسبت به حال من ، التفات مستمع عاقل به صدا نباشد چنانكه مثل است معروف » قال الجدار للوتد لم تشقنى قال الوتد انظر الى من يدقنى »

((١٦٨٥)) او به صنعت آزر است ومن صنم آلتى كاو سازدم من آن شوم
((١٦٨٦)) گر مرا ساغر كند ساغر شوم ور مرا خنجر كند خنجر شوم
((١٦٨٧)) گر مرا چشمه كند آبى دهم ور مرا آتش كند تابى دهم
((١٦٨٨)) گر مرا باران كند خرمن دهم ور مرا ناوك كند در تن جهم
((١٦٨٩)) گر مرا مارى كند زهر افكنم ور مرا يارى كند مهر آكنم گر مرا شكر كند شيرين شوم ور مرا يارى كند مهر آكنم گر مرا شيطان كند سركش شوم ور مرا حنظل كند پر كين شوم
((١٦٩٠)) من چو كلكم در ميان اصبعين نيستم در صف طاعت بين بين (١)
((١٦٩١)) خاك را مشغول كرد اندر سخن يك كفى بربود از آن خاك كهن
((١٦٩٢)) ساحرانه در ربود از خاك دان خاك مشغول سخن چون بىخودان
((١٦٩٣)) برد تا حق تربت بىراى را تا به مكتب آن گريزان پاى را
((١٦٩٤)) گفت يزدان كه به علم روشنم كه تو را جلاد اين خلقان كنم
((١٦٩٥)) گفت يارب دشمنم گيرند خلق چون فشارم خلق را در مرگ حلق
((١٦٩٦)) تو روا دارى خداوند سنى كه مرا مبغوض ودشمن رو كنى ؟

(١) در مباحث آينده در شرح امر بين الامرين كه از خاندان عصمت وارد شده است مضمون فوق بررسى خواهد شد . .