نفس انسان را در مقام تلألؤ نور قلب از غيب براى اظهار كمال آن و ادراك قوت عاقله بوخامت عاقبت و فساد احوال آن نفس لوامه گويند از جهت لوم و سرزنش بر افعال خود و اين مرتبت مقدمه براى ظهور مرتبت قلب است كه هرگاه نور قلبى ظاهر شود و غالب شود و سلطنت آن بر قواى حيوانيه آشكار گردد يعنى تسلط پيدا كند و نفس مطمئن شود نفس مطمئنه گويند.

(از اكسير العارفين ص ٣٠٦).

در مصباح الهداية است. كه نفس بر حسب مراتب مختلفه و اوصاف متقابله در هر مرتبتى اسمى دارد و در اوائل تا هنوز ولايت وجود در تحت تصرف استيلاى او بود او را نفس اماره خوانند و در اواسط چون تدبير ولايت وجود بتصرف دل مفوض گردد و نفس بربقه طاعت و انقياد او مقلد شد و هنوز از نوازع صفات نفس و تمرد آن بقايائى چند مانده باشد و بدان جهت پيوسته خود را ملامت كند نفس لوامه گويند. و در اواخر چون عروق نزاع و كراهيت از وى بكلى جدا شود و از حركت منازعت با دل طمأنينه يابد و در تحت جريان احكام رام گردد و كراهت آن برضا مبدل شود آن را نفس مطمئنه خوانند.

(مصباح الهداية ص ٥٩).

نَفْسِ مَحْجُوبَه‌

- مراد نفس اماره متوغل در ماديات است (از واردات قلبيه. ص ٢٧٣).

نَفْسِ مُطْمَئِنَّه‌

- نفس ناطقه را باعتبارات مختلف اماره و لوامه و مطمئنه گويند و باعتبار آنكه متجلى بفضائل و خالى از رذائل بوده و با مقتضيات شهوات اندر معارضه افتد مطمئنه گويند.

نفس مطمئنه تارك هواى نفسانى و لذات فانيه دنيا است و راضيه و مرضيه است به آنچه خدا خواهد كه فرمود «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً» رجوع به نفس لوامه و (شفا ج ١ ص ٢٩١- اسفار ج ٤ ص ٥٥) شود.

نَفْسِ مَعيشَة

- مراد نفس حيوانى و يا نفس در مرتبت تنزلات مادى است.

(اسفار ج ٤ ص ٥٥).

نَفْسِ مَلِكى‌

- نفوس فرشتگان و اهل عصمت را كه از هواهاى نفسانى و وساوس شيطانى در امان‌اند گويند و نفوس اولياء الله را كه در مرتبه علم و عمل به كمال ممكن خود رسيده‌اند نفوس ملكيه گويند و نفوس مطمئنه هم نامند.

(رجوع شود به نفس مطمئنه و اسفار ج ٤ ص ٥٥- اخلاق ناصرى ص ٥٦).

نَفْسِ مُنْطَبِعَه‌

- فلاسفه گويند: افلاك را دو نفس است يكى نفس ناطقه مدبره و ديگر نفس منطبعه كه سارى در تمام جرم آنها است و بمنزلت نفس و روح حيوانى در انسان است نفوس افلاك را نفوس سماويه هم گويند.

(شفا ج ٢ ص ٦٠٦، ٦٠٨).

نَفْسِ ناطِقَه‌

- نفس را سه مرتبت است‌