در اواخر قرن سوم هجرى ابن معتز در كتاب خود (البديع) بعضى از مصطلحات بلاغت را با تعاريف ادبى غير فلسفى شرح داده است و استعاره، تجنيس، مطابقت، رد عجز بر صدر و مذهب كلامى و التفات و اعتراض و رجوع و حسن خروج و تأكيد و مدح و تجاهل العارف، و «هزل يراد به الجد» و حسن تضمين و تعريض و كنايت و افراط در صفت و حسن تشبيه و لزوم ما لا يلزم و حسن ابتداء را مورد بحث و شرح قرار داده است.

نهايت بنحو بحث لغوى و ادبى نه فلسفى و كلامى و اين وضع تا زمان سكاكى بدين منوال بود.

ابن هلال عسكرى (متوفى ٣٩٥) در كتاب الصناعتين، بسيارى از مسائل بلاغى را مطرح كرده است. ابتدا در باب بلاغت از صنعت سخن گفتن بحث كرده است و از حسن اقتباس و حسن بيان، سخن سبك، ايجاز، اطناب، سجع و تشبيه سخن گفته است و بلاغت و فصاحت را بطور دقيق تعريف كرده است.

در فصل سوم گويد «الفصل الثالث و هو القول فى تفسير ما جاء عن الحكماء و العلماء فى حدود البلاغة.» و بدين ترتيب مسائل و اصطلاحات فلسفى و منطقى را وارد در علوم بلاغى كرده است.

وى از گفتار اسحاق بن حنين، ابن مقفع، عبيد الله بن زياد بن ظبيان، حلوانى عبيد الله بن سليمان، بحترى، فرزدق، مسلم، ابو بكر صولى، جعفر بن يحيى. مسائلى را مطرح كرده است كه مربوط به علوم بلاغى است.

در فصل اول از باب دوم در باب كلام و اقسام آن از آراء و اقوال ادباء و حكماء مطالبى نقل كرده است.

در فصل سوم همان باب، از اجناس كلام منظوم، رسائل، خطبه‌ها، اشعار، و اصطلاحاتى مانند ايجاز، اطناب، سجع و اوزان عروضى بحث كرده است، در باب فصل و وصل هم مطابق آنچه تفتازانى آورده بحث دقيقى كرده است.

خلاصه اينكه عبد القاهر از مدونين و مبتكرين بسيارى از مسائل علوم بلاغى است وى در كتاب اسرار البلاغة كه بطور قطع كامل‌تر از صناعتين است اهم مسائل معانى بيان را مطرح كرده است از جمله:

سجع و تاريخچه مختصر آن را در كلمات قدما و ذكر نام كسانى كه عبارات مسجع گفته‌اند.

انواع تجنيس، استعارت و انواع آن، تشبيه و اركان و انواع آن، در قسمت تشبيه و تمثيل و استعارت مباحث مفصل بميان آورده است.

و ديگر ابن سنان خفاجى (متوفى ٤٦٦) است صاحب كتاب سر الفصاحة.

و گفتيم تفسير قرآن و احاديث در پيدايش علوم بلاغى پيش از هر چيزى اثر