داشته است زيرا مبناى آن بر ايمان و اعتقاد است و كسانى كه در اين قسمتها كار كرده‌اند دقت‌هاى زيادترى از لحاظ فهم استعارات و تشبيهات و كنايات و محكمات و متشابهات قرآن و احاديث داشته‌اند.

مراجعه بكتب تفسير اين مدعا را ثابت مى‌كند. بطورى كه در اين قسمتها كتابهائى هم نوشته شده است مانند، مجارات القرآن، بديع القرآن و غيره.

يكى ازين كتب كه پر از اين گونه اصطلاحات است، كتاب اعجاز البيان فى تأويل القرآن (يعنى سوره فاتحه) تاليف صدر الدين قونوى است (متوفى ٦٧٣).

با تمام اين احوال بزرگترين مرد علم و ادب كه فنون بلاغت را بطور كامل تعريف كرده است و هر يك را از ديگرى ممتاز گردانيد سكاكى است (متوفى ٦٣٦) وى در كتاب مفتاح العلوم كه در حقيقت جامع علوم ادبى است باختصار رءوس همه مسائل ادبى را شرح داده است.

قسمت اول اين كتاب در صرف است كه ابتدا از مخارج حروف بحث كرده است كه كاملا بحث تجويدى است و از ترخيم و تفخيم و اماله بطور مستوفى سخن گفته است.

قسمت دوم اين كتاب در رءوس علم نحو است و بالاخره بخش سوم در معانى بيان است كه هر دو فن را در اين قسمت تعريف نموده است و موضوعات هر يك را متمايز كرده است.

و بالاخره وارد در علم بديع مى‌شود و مسائل جالبى را مطرح مى‌كند. وى تكلمه در علم معانى نوشته است بنام علم استدلال و در آن فصولى از منطق را ايراد كرده است مثل باب حدود و تعاريف، نقيض، عكس قضايا و بالاخره اقيسه و بدين ترتيب رسما و عنوانا اصول علوم منطقى را وارد در علوم بلاغى نموده است و بلكه منطق لفظى را از بخشهاى علوم بلاغى مى‌داند.

و سرانجام بحث از علم شعر و اوزان عروضى نموده است.

و مى‌دانيم كه پس از وى خطيب قزوينى در مختصر تلخيص المفتاح در معانى و بيان و بديع ابتكاراتى كرده است و بسيارى از مسائل منطقى را وارد در علم معانى بيان نموده است.

و بالاخره كمال و ختام اين علوم بدست سعد الدين تفتازانى شده است كه بدان اشارت مى‌شود.

اخوان الصفا در باب منطقيات، منطق را دو بخش كرده‌اند: منطق لفظى و منطق فلسفى مسائل مربوط بادب و معانى و بيان و اصول را منطق لفظى ناميده‌اند در هر حال مبحث الفاظ را كه گسترده همان مباحث الفاظ منطق است باضافه مسائل ديگرى كه از طرف خود آنها مطرح شده است جزء اصول منطق لفظى محسوب كرده‌اند.

در كتب متأخران مانند ميرسيد شريف نيز اين معنى رعايت شده است.

ابن ابى الجمهور در كتاب المجلى توجهى خاص به مبحث صناعات خمس منطق كرده است و تنها از اصول منطق در ابتداء كتاب خود صناعات را مورد