و آنچه متعلق بتأليف قياس است يا متعلق به نفس قياس است و يا نتيجه آن و بالجمله اشتباه در قياس يا بحسب ترتيب و صورت آنست چنانكه كبراى شكل اول جزئى باشد و يا آنكه اصغر و يا اكبر در نتيجه نباشد و يا آنكه حد و وسط مكرر نشده باشد يا آنكه مقدمه اول يا دوم كاذب باشد و يا مشتبه باشد و يا آنكه جهت ضرورى باشد و دوام آورده شود و بجاى مقدمه كليه جزئيه و يا مهمله آورده شود و غير ذاك (از ش ص ١٣٦ رجوع شود به اساس الاقتباس ص ٣٤٢- مجموعه دوم مصنفات ص ٤٦- دستور ج ٣ ص ٣٠٠).

شهاب الدين سهروردى در باب مغالطات نظرى دقيق دارد و انواع آن را بشرح زير برشمرده است كه ما عينا ترجمه آن را بياورديم.

گاه هست كه غلط در قياسات بسبب ترتيب آن واقع ميشود و آن عبارت از اين است كه صورت قياس منتج و سازگار با ضوابطى كه برشمرديم نباشد.

از جمله چيزهائى كه مربوط باين امر است كه حد وسط تماما به مقدمه دوم انتقال نيابد.

و يا اينكه حد وسط در هر دو مقدمه (صغرى و كبرى) يكى نباشد.

و يا اينكه حد وسط مقول بر كل افراد نباشد مانند «كل انسان حيوان» و «و الحيوان عام» كه نتيجه ميشود «كل انسان عام» و اين خطا و اشتباه از راه و ناشى از مهمله بودن مقدمه دوم است و از اين جهت است كه حيوان در مقدمه دوم مقول بر كل نيست و بلكه ويژه حقيقى است ذهنى بطور مهمل و بنا بر اين حكم ازو بسوى مقدمه اول تعدى نمى‌كند بدان جهت كه اوسط در حقيقت تكرار نشده است.

و يا از اين جهت باشد كه يكى از دو طرف دو مقدمه يعنى اصغر و اكبر در نتيجه قرار نگيرد بدان‌سان كه در شرايط قياس بگفتيم.

پس هرگاه آنچه در باب شرايط قياسات منتجه بگفتيم در نيروى حافظه خود نگه‌دارى از اغلاط و اشتباهات در امان خواهى بود.

و گاهى غلط ناشى از مواد قياس باشد مانند مصادره بر مطلوب اول بدين طريق كه نتيجه عينا با تغييرى كه در لفظ آن داده ميشود در قياس آورده شود.

و يا اينكه مقدمه اخفى از نتيجه و مساوى با آن باشد كه در اين صورت روشن شدن نتيجه بآن مقدمه اولى و اقدم نخواهد بود از روشن شدن مقدمه از راه آن نتيجه.

و يا اينكه مقدمه قياس نادرست باشد بسبب غلطى كه ناشى از تشابه در لفظ است و اين تشابه و اشتباه در لفظ ناشى از ادات باشد و يا ناشى از نام مجازى يا مستعار باشد و يا ناشى از تركيب يا تعريفى است كه محتمل الوجوه است.

و گاه باشد كه غلط بسبب مقدم و يا مؤخر شدن حرفها سلب و يا تكثر آنها