نفس علماء بالفعل علامه‌اند و نفس دانشجويان بالقوه علامه‌اند تعليم عبارت از اخراج چيزى است كه بالقوه است در جهان فعليت و اين همان بيان سقراط است كه گويد:

من افكار را ميزايانم اخوان الصفا با آنكه منطق را از شعب رياضيات ميدانند در بعضى از موارد جنبه ذوقى خاصى بدان داده‌اند البته اين نكته قابل ذكر است كه بخش منطق لفظى را نمى‌توان از مباحث رياضيات دانست.

در وجه احتياج مردم به منطق گويند:

بعضى از نفوس در مقام شدت صفااند- و برخى در وضع غير مصفااند.

نفوس صافيه را نيازى بمنطق نيست.

هيولى و صورت را از جمله جواهر روحانى ميدانند.

مهمترين مبحث منطقيات آنها بحث در طريق تحليل و قياس و حدود برهانيست.

و اغلب در تطبيق مسائل منطقى با مثال از مسائل رياضى استفاده شده است.

مترجمين و شراح منطق در قرن چهارم و پنجم هجرى. در قرن چهارم هجرى نيز عده از دانشمندان در رشته‌هاى مختلف علوم ترجمه‌هائى كردند كه بدنبال مترجمين قبلى بايد محسوب شوند بعضى از اين عده از شاگردان مكتب استادان بزرگ صدر اول و مترجمان اوليه علوم يونانى ميباشند عده قسمتى از كارهاى ديگران را شرح و تفسير كرده‌اند و بالجمله اين جمع را نيز بايد از بنيانگذاران بناى كاخ عظيم دانش اسلامى دانست از جمله:

١- ابو زكريا يحيى بن عدى مترجم سوفسطيقاى ارسطو از سريانى به عربى (متولد ٣٦٤).

٢- ابو بشر متى استاد فارابى (متولد ٣٢٨) كه گذشت مترجم كتاب شعر و ترجمه آنالوطيقاى ثانى ارسطو.

٣- ابو على زرعه (متولد ٣٩٨) مترجم سوفسطيقاى ارسطو از سريانى به عربى.

٤- ابو الخير بن خمار حسن بن سوار بن بابا بهرام (٣٣١- ٤٠٨) از نصرانيان ايران است كه نسخه از منطقيات ارسطو را به ترجمه‌هاى مختلف براى خود ترتيب داده و توضيحاتى بر آن افزوده و علاوه تعدادى از كتب فلسفى يونانى را بعربى ترجمه كرده است.

٥- ابو العباس احمد بن محمد السرخسي (متولد ٣٤٦) منجم و طبيب و بنا بر روايتى در منطق دستى داشته است.

٦- ابو زيد احمد بن سهل بلخى اساس كار وى كلام و تلفيق شريعت با منطق بوده است (متوفى ٣٢٢).