وى ابتدا از حروف و نقطه و خاصيت حروف شروع كرده است و حروف بيست و هشت‌گانه الف با را با جهان وجود و عوالم شهادت و غيبت و ملكوت و ناسوت منطبق كرده است، البته مى‌دانيم كه همين كار در رسائل اخوان الصفا بطور دقيق شده است.

در كتاب المجلى بنقل از فتوحات، گفته شده است: كه اين كار يعنى توجه بعلم حروف ابتدا بوسيله عيسويان شده است وى بحث خطابه را بطور دقيق مورد توجه قرار داده است و گويد: خطابت صناعتى است كه غرض از آن اقناع جمهور شنوندگان است در هر فنى و امتيازاتى كه باجدل دارد برشمرده است.

وى در باب قياسات مناظرى و مشاجرى و منافرى بحث كرده است در عمود و اعوان سخنورى و خطابه و مبادى آن بحث كرده است.

مبادى آن را بمانند قدما، مشهورات، مقبولات مأخوذ از انبياء، اولياء، ائمه، حكماء و شعراء مى‌داند و بدين طريق علوم نقلى شرعى در قرون بعد نيز بطور شديدترى وارد در خطابه و منطق مى‌شود.

در باب مغالطه نيز بحث مستوفى كرده است و مواد آن را كه عبارت از مصادره بر مطلوب و نادرستى مقدمات و متشابه بودن آنست و بالاخره وضع لازم مقام ملزوم و بالعكس و وضع ما بالعرض در مقام ما بالذات و بالعكس و عدم تكرار حد وسط، وضع محسوس بجاى معقول يا اخذ ما بالقوة مقام ما بالفعل و بالعكس، اخذ عدم ملكه مكان ايجاب و سلب، اخذ جزء العلة بجاى علت تامه و اعتبارات ديگر بحث كرده است.

وى با ديد وسيعى بكتب و مسائل مطروحه قدما در علوم مختلف نگريسته و بسيارى از جواب و سؤالها و نقوض و ايراداتى كه در كتب قدما شده است و دفع دخلهاى مقدر همه را از باب جدل مى‌داند.

وى فن جدل را كه مبتنى بر مقدمات مناظرى و مشاجرى است بسيار آموزنده مى‌داند و ما مى‌دانيم كه مناظره خود در طول تاريخ يكى از فنون مستقل ادب شده است.

خلاصه كلام از آنچه گذشت آنكه مسائل مربوط به علم بلاغت بطور پراكنده در كتب تفسير بوسيله مفسران صدر اسلام مطرح شده است و در كتب اديبانى مانند جاحظ نيز مسائلى از آن مورد بحث قرار گرفته است و متدرجا بطرف كمال و تطور رفته است تا عصر عبد القاهر جرجانى وى اصولى از آن را مرتب و منظم كرده و در فاصله ما بين عبد القاهر و سكاكى كتب و رسائلى در اين باب نوشته شد و دانشمندان در اين زمينه تحقيقاتى كردند. و هر يك از ادباء و نويسندگان با حمايت خلفا و امراء اسلامى در اين راه يعنى حسن بيان و بلاغت و اقتباس روح ادبى ايرانى و بكار بردن صنايع ادبى در نثر و نظم قدمهائى برداشتند و سرانجام سكاكى علوم بلاغى را به معنى خاص مورد بحث قرار داد و اقسام‌