١- در فعل معصوم ٢- در تقرير معصوم ٣- در قول معصوم ١- اجمال در فعل معصوم: هرگاه معصوم در مورد عبادات يا معاملات يا سياسات عملى بجا آورد- و معلوم نشود كه آن را بچه وجهى از وجوه محتمله بجا آورده است- در اين صورت آن عمل مجمل و مردد الوجه خواهد بود مثلا اگر بمجرد رؤيت هلال دو ركعت نماز بگذارد و معلوم نشود كه آن نماز را بوجه وجوب اداء فرموده يا بوجه استحباب- و هكذا اگر در معامله حيوان- بيع را فسخ كند و معلوم نشود كه آن را بموجب خيار حيوان فسخ فرموده يا بموجب خيار عيب يا خيار مجلس- و همچنين اگر در موقع جلد زانى بكمتر از صد جلده اكتفاء ورزد و معلوم نشود كه اين تخفيف در مجازات ناشى از اشتباه در شمارش اسواط است يا اينكه معصوم متعمدا و بنا بر علل خاصه چنين تخفيف را روا داشته است؟ در تمام اين موارد فعل معصوم مجمل و در انطباق بين چند امر مردد خواهد بود.

٢- اجمال در تقرير معصوم: اگر شخصى عملى را در حضور معصوم انجام دهد و معصوم (ع) از آن جلوگيرى نفرمايد و يا بدان اعتراضى نكند و معلوم نشود كه اين عدم ممانعت و يا عدم اعتراض من باب تقيه است يا من باب تجويز- در اين صورت تقرير- تقرير مجمل خواهد بود ٣- اجمال در قول معصوم: قول معصوم يا لفظ مفرد است يا الفاظ مركبه و اما لفظ مفرد: اجمال در لفظ مفرد بچندين سبب حاصل ميگردد يكى بسبب اشتراك لفظى مثل كلمه قرء كه مشترك است لفظا بين حالت طهر و حالت حيض- و ديگرى بسبب اشتراك معنوى مثل كلمه عين كه مشترك است و معنا بين ذهب و فضه و جاريه و سومى بسبب اعلال صرفى مثل كلمه مختار كه از حيث هيئت مشترك است بين اسم فاعل و اسم مفعول.

پس هرگاه معصوم (ع) در ضمن سخنان خود يكى از آن كلمات را اداء نمايد و معلوم نشود كه مرادش مثلا از كلمه قرء طهر است يا حيض؟ و يا از كلمه عين نقره است يا طلا؟ و يا از كلمه مختار اسم فاعل است يا اسم مفعول؟

- در اين صورت كلمات مزبوره مجمل و مردد الدلاله ميشوند.

اما الفاظ مركبه: اجمال در الفاظ مركبه باعتبارات زيادى حاصل ميشود كه از جمله آنها اعتبارات ذيل است:

الف- باعتبار تردد در مرجع ضمير:

مثلا اگر وضع جمله بندى كلام طورى باشد كه مرجع ضمير واقع در آن بين چند امر مردد شود- در اين صورت كلام مجمل خواهد شد مثل ضرب زيد عمروا فضربته كه ضمير واقع در آخر كلام محتمل است بر زيد عايد گردد يا بر عمرو؟ و بهمين‌