و بالجمله مراد از هيولاى اولى همان خميره اجسام و امرى است كه محل توارد و تعاقب صور است و محل استحالات و انقلابات است چنانكه خاك تبديل به نبات شود و نطفه، انسان و حيوان شود و مسلم است كه نطفه در طى مراحل كمال و ادوار و اكوار و اكوان خود در مرتبت بعد از مرتبت اول بطور كلى باطل نمى‌شود و بالاخره چنين نيست كه نطفه رأسا باطل شده و انسان بوجود آيد و اگر چنين باشد نتوان گفت كه انسان يا حيوان از نطفه است پس معلوم ميشود كه در تمام مراحل و صور چيزى باقى است كه وحدت شخصيه و نوعيه به آن محفوظ است و همان هيولاى اولى است كه خود بى‌رنگ و نام است.

اخوان الصفا گويند: «هيولى الاولى جوهرة بسيطة روحانية قابلة من الصور و الاشكال بالزمان شيئا فاذا صورت قبلت الهيولى الطول و العرض و العمق فكانت بذاك جسما مطلقا هو الهيولى الثانية».

(از اخوان ج ٣ ص ١٩٨ و رجوع شود باسفار ج ٣ ص ٢٠٣، ٥).

اخوان هيولى را چهار قسم دانند.

١- هيولاى صناعيه ٢- هيولاى طبيعيه ٣- هيولاى كل ٤- هيولاى اول (رجوع شود به رساله در بيان هيولى جلد اول ص ٥).

حكماء در مورد هيولاى افلاك گويند:

نوع هيولاى افلاك غير از هيولاى عالم عناصر و كون و فساد است و از همين جهت است كه افلاك در معرض كون و فساد و خرق و التيام نمى‌باشند.

شيخ الرئيس گويد: اجزاء و مبادى جسم بر دو قسم‌اند يكى آنچه بمنزله چوب براى تخت است و ديگر آنچه مقام صورت تخت را دارد، آنچه منزله و مقام چوب براى تخت است هيولى و موضوع ناميده است و ماده و عنصر و اسطقس هم ناميده ميشود و آنچه بمنزله و مقام صورت تخت است صورت نامند و هيولى هيچ گاه عارى از صورت نيست و بواسطه صورت موجود بالفعل ميشود.

و بالجمله هيولى امر بالقوه است و فعليت آن بصورت است و على التعاقب صورى را رها و صورى ديگر قبول ميكند و از اين جهت كه بالفعل حامل صورت است موضوع نامند و مراد از موضوع در اينجا موضوع مصطلح در منطق نيست.

(رجوع شود به شفا ج ١ ص ٦- ٧ اسفار ج ١ ص ١١٩ ج ٢ ص ١١٦، ٣٥، ١ ١٣٧- اخوان ج ٢ ص ٤٦- مجموعه دوم مصنفات ص ٧٤ تفسير ص ٣٣، ١٧١، ١٤٤٢، ٧٧٢- ش ص ٢١٩ ٢٢٥، ٤٢٩- اسفار ج ١ ص ١١٨، ١٧٠)

هَيولاىِ اوْلى هَيولاىِ صِناعى هَيولاىِ طِباعى هَيولاىِ كُلّى‌

(اصطلاح فلسفى) رجوع به هيولى شود.

شيخ شهاب الدين سهروردى نظر مشائيان را راجع به هيولى مردود ميداند و چنان مينمايد كه اجسام را مركب از هيولى و صورت نمى‌داند.

مشائيان گفته‌اند جسم اتصال پذيرد و