فرهنگ معارف اسلامى - سجادی، جعفر - الصفحة ١٥٥٠ - ق
و آنان كه ميگويند: ما شرعا متعبديم بقياس، ميگويند كه: خداى تعالى گفته است: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ، و «اعتبار» قياس است و ما مامور بآن.
جواب آنست كه مسلم نيست كه «اعتبار» قياس است، بلكه مستفاد از «اعتبار» تدبر و تفكر و اتعاظ است، نه حكم بقياس. و دليل برين آنست كه كسى را كه استعمال قياس كند، وى را «معتبر» نخوانند، چنانكه تفكركننده را قايس نگويند.
ديگر گويند: صحابه در مسائل بسيار با يكديگر نزاع كردند، چون نصى نيافتند در آن مسائل بقياس و اجتهاد گفتند، و آنان كه بقياس نگفتند بريشان انكار نكردند، و اين دليل است بر آن كه ايشان اجماع كردند بر قياس.
جواب آنست كه نزاع ايشان دلالت نكند بر آن كه نصى نيافتند، زيرا كه بسيار باشد كه با يكديگر نزاع كنند در مسألهاى و بر آن مسأله نصى باشد، چنانكه در مسح پاى و شستن، با وجود نص خلاف كردند.
و انكار ناكردن بعضى، دليل رضا و اتفاق نباشد، تا لازم آيد كه اجماع باشد بر قياس، با آنكه انكار كردند.
از امير المؤمنين على ع روايت كردهاند كه او گفت: «اگر دين بقياس گرفتندى، اندرون موزه بمسح اولاتر بودى از بيرون.
و گفت:
«اياكم و القياس فى الاحكام»
، يعنى: بر شما باد كه حذر كنيد از قياس كردن در حكم.
و از ابو بكر روايت كردهاند كه او گفت: «اى سماء تظلنى و اى ارض تقلنى اذا قلت فى كتاب الله برأيي» يعنى: كدام آسمان بر من سايه افكند، و كدام زمين مرا در بر دارد، چون در كتاب خداى رأى خويش گويم.
و از عمر خطاب روايت كردهاند:
«اياكم و اصحاب الرأى، فانهم اعداء السنن»، يعنى: از اصحاب راى حذر كنيد كه ايشان دشمنان سنتاند.
و غير ايشان از صحابه كه ذكر انكار ايشان اطنابى دارد.
گفتند: چون رسول ص معاذ را بيمن فرستاد، وى را گفت: بچه چيز حكم كنى؟
گفت: به كتاب الله. گفت اگر نيابى؟
گفت: بسنت رسول الله. گفت: اگر نيابى؟
گفت: «اجتهدت برأيى» اجتهاد كنم. رسول ص فرمودند: «الحمد لله الذى وفق رسوله»، و اين نصى صريح است بصحت اجتهاد.
جواب آنست كه اين از اخبار آحاد است، موجب ظن باشد، بظن اثبات اصول نتوان كرد، و قياس از اصول است نزد شما ديگر آنكه اسناد اين خبر منقطع است، و هر كه روايت ميكند، اضافتش با جمعى از اصحاب معاذ ميكند. و چون نقلكننده معلوم نباشد عمل بر وى روا نباشد، از آنكه ممكن باشد كه فاسق باشد.
ديگر آنكه اين خبر معارض است بآنكه روايت كردهاند كه چون پيغمبر ص معاذ را گفت: اگر در كتاب و سنت نيابى؟
گفت: من پيش تو نويسم، و تو پيش من نويسى. و رسول ص فرمود:
«الحمد لله الذى وفق رسول رسوله»
. و هر چه درين باب ميآرند از اخبار معارض است بآنچه روايت كردهاند از