عارفان گويند كه هر آدمى بر فطرت زائيده ميشود و هيچ موجودى نيست مگر آنكه بر فطرتى است، چنانكه هيچ آهنى نيست كه باصل فطرت شايسته آن نيست كه از روى آئينه برآيد كه صورت عالم را حكايت كند، مگر آنكه زنگار در جوهر وى خوض كند و وى را تباه كند و همچنين هر دلى كه حرص دنيا و شهوت و معاصى بر وى غالب شود و در وى متمكن گردد بحق نرسد، و ازين فطرت خبر داد حق تعالى‌ «أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ» كه تصديق بفطرت باشد چنانكه فرمود «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ».

و ديگر گفت: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها، (از كيمياى سعادت) بعضى از تركيبات: خانه فطرت، مهندس فطرت نگارخانه فطرت ...

و بهر حال در اصول اخلاقى اسلامى آمده است كه هر انسانى بر فطرت سالم زائيده ميشود كه فرموده‌اند

كل مولود يولد على الفطرة فابواه يهودانه و ينصرانه و يمجسانه‌

(از كيمياى سعادت ص ٢٥) فارابى در مورد فطرت بيانى دارد و گويد: انسانى فطرة معد پذيرفتن معقولات و معارف اوليه باشد.

زيرا افراد انسانى بالطبع داراى قوتهاى متفاضله‌اند و مفطور بر استعدادات مختلف‌اند و طبع پاره‌اى از آنان هيچ نوع معقولى را نپذيرد و پاره‌اى ديگر قوت پذيرائى معقولات را دارند و مى‌پذيرند لكن در جهت ديگرى به كار مى‌برند مانند ديوانگان، و دسته سومى هستند كه هم مى‌پذيرند و هم در جهت درست خود جريان مى‌دهند. اينان هستند كه صاحب فطرت سليم انسانيند و تنها اينان هستند كه مى‌توانند به سعادت نهايى نائل آيند.

فِطْرتهاى إنسانى‌

مردمى كه داراى فطرت سالمند همه صاحب يك فطرت مشتركى هستند كه به وسيله آن اساسا معارف و معقولات نخستين را پذيرا مى‌شوند و اين فطرت مشترك ميان همه است، و همه آنان به وسيله آن فطرت مشترك سليم به سوى كارهاى مشترك در حركت‌اند. اين است اساس كار سعادت همگانى و وجه مشترك بين مردم سليم- الطبع.

از اين مرتبت و وجه مشترك كه بگذريم در سطح ديگر از معارف و معلومات مردم متفاوت و مختلف‌اند، و همين امر ايجاب مى‌كند كه هر فردى را فطرتى ويژه خود باشد به جز فطرت ويژه آن ديگر، و از همين روست كه ديده مى‌شود فردى معد پذيرش معارف و معقولاتى ديگر است ويژه خود كه مشترك بين وى و ديگران نمى‌باشد و به وسيله آن به سوى معرفت به علم و يا علوم ديگرى كشش پيدا مى‌كند و بدان نائل مى‌آيد و فرد ديگر نيز معد قبول معقولاتى ديگر است وابسته به علم ديگر كه ديگرى در آن قسم از معارف با وى شريك نيست، و باز ممكن است فردى از افراد معد قبول معقولات بسيارى بود، از هر نوعى پاره‌اى‌