و چه بسا باشد كه فطرت شايان و لايقى در يك قسمت از فنون همچنان مهمل گذارده شود و در جهت تمرين و آموختگى آن كارى انجام نشود و به وسيله امورى كه معد آن بود تربيت نشود، و مدت زمانى برين وضع بگذرد در نتيجه باطل و تباه گردد و استعداد نهفته تباه شود، و گاه بود كه آن قوت تمرين داده شود لكن در جهت امورى پست يعنى از مسائل و امورى كه معد و مستعد آنست در راه تربيت و تمرين آن از نوع نامناسب آن برگزيده شود، قهرا درين حال آن استعداد از توجه و عادت به افعال برتر و عالى به سوى كارهاى فرود از آن نوع فن، گرايش مى‌يابد و بدان عادت مى‌كند.

به طور كلى مردم طبيعتا از لحاظ مراتب فنون، گوناگونند بر حسب تفاضل و گوناگونى انواع و اجناس صنايع و علومى كه طبيعتا معد براى گرايش بدانها مى‌باشند، ازين كه بگذريم هر دسته از مردم كه طبيعتا معد براى قسمتى از آن نوع از علومند باز بر حسب تفاضل و اختلاف اجزاء همان نوع از علم نيز مختلف‌اند و مثلا آن گروهى كه معد- فراگيرى و انجام قسمت پست نوع خاصى از علومند به جز آن گروهى هستند كه معد براى قسمت عالى و برتر آنند.

ازين مرحله كه بگذريم در مراحل بعد، يعنى در انواع و اصناف هر علمى و فنى نيز وضع بدين منوال است كه استعدادها و فطرتهاى افراد هر گروه باز نسبت به فن و علمى كه مستعد آنست متفاضل و گوناگون است يعنى بعضى در آن قسمت صاحب استعداد كاملند، در قسمت عالى آن يا پست آن، و بعضى استعدادشان ناقص است.

باز ازين مرحله گذشته آنان كه در استعداد براى تبحر و انجام كارى متساويند در مرتبت تمرين و آموختگى در اثر اختلاف در تربيت و تمرين و تعليم متفاضل و مختلف مى‌شوند و ازين مرتبت كه بگذريم كسانى هم كه از لحاظ تربيت و آموختگى متساويند و تحت يك شرايط، تربيت و آموخته شده باشند باز هم در دريافت متفاضلند و گوناگون. و آنكه در فنى از فنون و علمى از علوم قدرت استنباط زيادترى دارد بر آن كسى كه قدرت استنباط امور كمترى را دارد رياست خواهد داشت.

اينان نيز بر حسب اختلاف قوتهائى كه خود از راه آموزندگى حاصل كرده‌اند در جهت ارشاد و تعليمات درست و يا بد و نادرست مختلف‌اند، در فن خود از لحاظ مقام متفاضلند، و مثلا كسى كه قدرت بر تعليم خوب و ارشاد درست دارد بر آن كس كه در استنباط ناقص است و توانائى اين كار را ندارد رياست دارد، و ارباب طبايع ناقصه هرگاه در فنى كه مستعد براى آن مى‌باشند تعلم نمايند و آموخته شوند بر كسانى كه صاحب طبايع عالى مى‌باشند و لكن تربيت و آموختگى در آن حاصل نكرده‌اند رياست دارند، و نيز كسانى كه در مسائل خوب و عالى فن خود آموختگى دارند بر كسانى كه بر مسائل بد و فرود آن فن تعلم و آموختگى يافته‌اند رياست دارند. بنا بر اين كسى كه‌