اجمال دليل به معناى روشن نبودن دلالت آن دليل بر معناى مورد نظر بوده و از عوامل شك در حكم شرعى است، مانند: اجمال آيه شريفه: (وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتّى يَطْهُرْنَ); «هنگام عادت ماهانه از آميزش با زنان كناره گيرى كنيد تا پاك شوند»[١]

علت اجمال اين دليل، اختلاف موجود در شكل قرائت كلمه (يطهرن) است، زيرا هر يك از اين قرائت ها، حكم خاص خود را دارد; بعضى آن را با تشديد قرائت نموده اند (يطّهّرن); بنابراين قرائت، معناى آيه اين است كه در ايام عادت، نزديكى حرام است تا اين كه خون ريزى قطع و غسل حيض انجام شود. بعضى ديگر آن را با تخفيف قرائت نموده اند (يَطْهُرن); بنابراين قرائت، معناى آيه اين است كه در ايام عادت، نزديكى حرام است تا اين كه خون ريزى قطع شود و احتياجى به غسل حيض نيست.

در اين جا، اجمال نص، سبب شك در حكم شرعى گرديده است.

[١]بقرة (٢)، آيه ٢٢٢

حيدرى، على نقى، اصول الاستنباط، ص ٢٢٣.

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ٢، ص ٢٤٠.

انصارى، مرتضى بن محمد امين، فرائد الاصول، ج ١، ص ٣١٤ و ٤٥١.

اجمال ذاتى

ابهام منتسب به نفس كلام

اجمال ذاتى، مقابل اجمال عرضى بوده و آن، معنايى است كه به خودى خود بدون دخالت عامل خارجى داراى مفهوم روشنى نيست; يعنى اجمال، از نفس لفظ و يا هيئت آن نشأت گرفته است، مثل اجمال ناشى از استعمال لفظ مشترك بدون قرينه معين.

نيز ر.ك: مجمل ذاتى.

صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ٣، ص ٤٤٤.

اصفهانى، محمد حسين، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية، ص ٢٢٣.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٢، ص ٢١٩.

حيدر، محمد صنقور على، المعجم الاصولى، ص ٤٨.

خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ٥، ص ٣٨٦.

اجمال عرضى

ابهام ناشى از اقتران كلام به امور مجمل

اجمال عرضى، مقابل اجمال ذاتى بوده و آن، معنايى است كه در لغت و عرف، مفهومى روشن داشته و ابهامى در آن وجود ندارد; اما كلام يا محفوف به چيزى است كه صلاحيت قرينه بودن را دارد و يا محفوف به لفظى مجمل و متصل است كه اجمال آن به لفظ مبين سرايت نموده است، مثل: «اكرم العلماء الا بعضهم» كه اجمال لفظ «بعض» به جمله سرايت كرده است.

اصفهانى، محمد حسين، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية، ص ٢٢٣.

صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ٣، ص ٤٤٨.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٢، ص ٢١٩.

خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ٥، ص ٣٨٦.

حيدر، محمد صنقور على، المعجم الاصولى، ص ٤٨.

اجمال فعلى

ابهام در منظور فاعل از انجام فعل

اجمال فعلى، عملى را در بر مى گيرد كه معلوم نباشد شخص به چه قصدى آن را انجام داده است; مثل اين كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در يك وقت معين، دو ركعت نماز به جا آورد و ديگران ندانند اين عمل را به قصد وجوب انجام داده يا استحباب.

نيز ر.ك: مجمل فعلى.

اصفهانى، محمد حسين، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية، ص ٢٢٣.