تعارض دليل لفظى و غير لفظى، به معناى تنافى ميان مدلول دو دليلى است كه يكى از آن دو لفظى و ديگرى غير لفظى مى باشد، مانند: تعارض حديثى از معصوم(عليه السلام) با فعل آن معصوم; مثل آن كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)بفرمايد: «صوم يوم عاشورا حرام على» و بعد خود آن حضرت به دلايلى چون نذر، روز عاشورا روزه بگيرد.

اين تعارض، از باب تعارض مستقر است، كه جمع عرفى ميان آن دو ممكن نيست و به همين دليل تنافى آنها به ادله حجيت آن دو بازگشت مى كند.

زهيرالمالكى، محمد ابوالنور، اصول الفقه، ج ٣، ص ١١٥.

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٤٥٢.

همان، ج ٢، ص ٥٤٢.

ايروانى، باقر، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى، ج ٤، ص ٢٩٤.

تعارض دليل و دليل

تنافى ميان مدلول دو دليل ظنّى معتبر

تعارض دليل و دليل، به معناى تنافى ميان مدلول دو دليل ظنى (اماره) مى باشد; براى مثال، دليلى مى گويد: «نماز جمعه در عصر غيبت واجب است» و دليل ديگر مى گويد: «نماز جمعه در عصر غيبت واجب نيست».

در جمع ميان دو دليل متعارض، بر اساس قواعد باب تعارض عمل مى گردد.

نيز ر.ك: شرايط تعارض ادله.

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ٢، ص ١٩٢.

علامه حلى، حسن بن يوسف، مبادى الوصول الى علم الاصول، ص ٢٣٠و٢٣٣.

جزايرى، محمدجعفر، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية، ج ٥، ص ١٤٦.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٣، ص ٥٧٢.

نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات، ج ٢، ص ٥٠١ و ٥١٢.

حايرى، عبد الكريم، دررالفوائد، ص ٦٣٧.

تعارض دليلين

ر.ك: تعارض دليل و دليل

تعارض ذاتى

تنافى ذاتى ميان مدلول دو يا چند دليل

تعارض ذاتى، مقابل تعارض عرضى وبه معناى تنافى ذاتى ميان مدلول دو يا چند دليل است، به گونه اى كه اجتماع آنها محال باشد. اين تنافى يا به سبب متضاد بودن مفاد دو يا چند دليل پديد مى آيد، مثل آن كه يكى، بر وجوب چيزى و ديگرى، بر حرمت آن دلالت نمايد، و يا به سبب تناقض ميان مدلول آنها است، مثل آن كه يكى از آن دو، بر وجوب چيزى و ديگرى بر نفى وجوب آن دلالت كند.

صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ٧، ص ٢٤٠.

صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ٢، ص ٢١٩.

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٤٥٥.

تعارض ذاتى على نحو التضاد

ر.ك: تعارض تضادى

تعارض ذاتى على نحو التناقض

ر.ك: تعارض تناقضى

تعارض روايات

ر.ك: تعارض سنت و سنت

تعارض سنت متواتر و خبر واحد

ر.ك: تعارض خبر واحد و خبر متواتر

تعارض سنت و سنت

تنافى ميان مدلول دو سنّت قولى يا فعلى يا تقريرى معصوم(عليه السلام)

تعارض سنت و سنت، به معناى تنافى ميان مدلول دو سنت مى باشد، مانند: تعارض قول و تقرير معصوم(عليه السلام); مثل آن كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) از اقامه نماز در اوقات مخصوصى نهى كند، سپس شخصى در محضر آن حضرت در همان وقت، نماز اقامه كند و حضرت در قبال آن سكوت نمايد.

در تعارض بين دو سنت، به قواعد باب تعارض مراجعه مى شود.

اين اصطلاح، داراى اقسامى است كه برخى از آنها عبارت است از:

[١]تعارض تقرير و تقرير; ٢. تعارض تقرير و قول; ٣. تعارض خبر متواتر و خبر متواتر; ٤. تعارض خبر واحد و خبر واحد; ٥. تعارض خبر واحد و خبر متواتر; ٦. تعارض خبرين مقطوع الصدور