اگر به فرض، دو خبر وجود داشته باشد كه يكى مى گويد نماز جمعه واجب و ديگرى مى گويد حرام است، در اين جا، مكلف در انتخاب يكى از اين دو خبر آزاد است; اگر خبر اول را انتخاب كرد، وجوب نماز جمعه در حق او ثابت مى گردد و او ملزم به انجام آن خواهد بود و اگر خبر دوم را انتخاب كرد، حرمت نماز جمعه براى او ثابت مى شود و ملزم به ترك آن است. اين گونه تخيير را «تخيير ظاهرى» مى گويند، زيرا مكلف در اخذ يكى از دو حجت آزاد است و چون حجيت، يك حكم ظاهرى مى باشد، پس تخيير در آن هم تخيير ظاهرى نام دارد.

نظر مشهور در اخبار متعارض آن است كه تخيير در آن، تخيير ظاهرى است; در مقابل تخيير واقعى، كه در نتيجه آن، امرى بر انسان مباح مى شود، مانند آن كه شخص بين آشاميدن آب و ترك آن مخير باشد.

ايروانى، باقر، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى، ج ٤، ص ٤٣٨.

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ٢، ص ٥٩١.

نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات، ج ٢، ص ٢٣١.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٣، ص ٥٤٠.

جزايرى، محمدجعفر، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية، ج ٥، ص ٥٦٥.

مغنيه، محمد جواد، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد، ص ٢٨٢.

سبحانى تبريزى، جعفر، المحصول فى علم الاصول، ج ٤، ص ٤٨٤.

حكيم، محمد سعيد، المحكم فى اصول الفقه، ج ٦، ص ٢٣٨.

تخيير عقلايى

حكم عقلا به آزادى انتخاب يكى از دو يا چند چيز

تخيير عقلايى، در جايى است كه حكم كننده به تخيير، عقلا باشند، نه عقل و نه شرع.

بعضى از اصوليون معتقدند مضمون اخبار تخيير در مبحث تعارض ادله، تخيير عقلايى است.

سبزوارى، عبدالاعلى، تهذيب الاصول، ج ٢، ص ١٨١.

تخيير عقلى

حكم عقل به آزادى انتخاب يكى از دو يا چند چيز

تخيير عقلى، مقابل تخيير شرعى مى باشد و عبارت است از اين كه عقل، انسان را در انتخاب يكى از دو يا چند چيز مختار نمايد; به عبارت ديگر، هر جا حكم كننده به تخيير، عقل باشد، تخيير عقلى است، و به همين دليل، تخيير در دوران بين محذورين و دوران بين متزاحمين (در صورت تعادل) و تخيير بين افراد يك كلى را از مصاديق تخيير عقلى مى دانند. البته برخى اصوليون دوران بين محذورين را تخيير عقلى نمى شمارند، بلكه آن را از نوع تخيير تكوينى مى دانند.

نيز ر.ك: تخيير تكوينى.

١. خمينى، روح الله، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية، ج ٢، ص (١٧٤-١٧٣).

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٣٤١.

حيدرى، على نقى، اصول الاستنباط، ص ٢٣٣.

حكيم، محمد سعيد، المحكم فى اصول الفقه، ج ٤، ص ٣٧٢.

خمينى، مصطفى، تحريرات فى الاصول، ج ٣، ص ٤٤٩.

مشكينى، على، تحرير المعالم، ص ٦٤.

ايروانى، باقر، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى، ج ٣، ص ٤٦٣.

آملى، ميرزاهاشم، مجمع الافكار و مطرح الانظار، ج ٣، ص ٣٩٦.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٣، ص ٥٢٠.

نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات، ج ٢، ص ٢١٩.

نائينى، محمد حسين، فوائد الاصول، ج ٣، ص ٤٤٤.

سبحانى تبريزى، جعفر، المحصول فى علم الاصول، ج ٣، ص (٤٥٧-٤٥٤).

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ١، ص ٩٥.

سبزوارى، عبدالاعلى، تهذيب الاصول، ج ٢، ص ١٨١.

تخيير عملى تكوينى

ر.ك: تخيير تكوينى

تخيير عملى محض

ر.ك: تخيير تكوينى

تخيير فطرى تكوينى

ر.ك: تخيير تكوينى

تخيير فقهى

مختار بودن مكلّف در اخذ به يكى از دو يا چند چيز در مقام عمل

تخيير فقهى، مقابل تخيير اصولى بوده و عبارت است از اختيار مكلف در انتخاب يكى از دو يا چند چيز در صحنه عمل به احكام شرعى.

تخيير فقهى منسوب به عمل است، به خلاف تخيير اصولى كه منسوب به حجيت مى باشد; براى مثال، كفاره كسى كه در ماه رمضان از روى عمد روزه خود را باطل كرده است، آزاد نمودن بنده اى در راه خدا يا اطعام شصت مسكين يا شصت