هيئت اسم فاعل براى دلالت بر نسبت و ارتباط بين ذات و مبدأ وضع شده و داراى معناى حرفى است و نسبت موجود در آن، نسبت ناقصه مى باشد; براى مثال، «ضارب» براى دلالت بر چگونگى ارتباط و نسبت بين ذات (شخص زننده) و مبدأ (زدن) وضع شده است.

اصولى ها پس از پذيرش لزوم مغايرت بين ذات و مبدأ به شكل تغاير مفهومى (به عقيده برخى) و يا تغاير حقيقى (به باور برخى ديگر)، در چگونگى ارتباط بين ذات و مبدأ، به شرح زير، اختلاف نموده اند:

١. برخى معتقدند ارتباط مبدأ و ذات بايد به نحو «قيام» باشد; يعنى مبدأ، قيام به ذات داشته و قيامش هم حلولى باشد;

٢. برخى مى گويند: اين قيام هم شامل قيام حلولى مثل «عالم» و هم قيام صدورى مثل «ضارب» مى گردد;

٣. مرحوم «صاحب فصول» اعتقاد دارد دايره قيام وسيع بوده و شامل هر نوع قيامى، چه صدورى، چه حلولى و چه غير آنها مى گردد;

٤. مرحوم «آخوند خراسانى» معتقد است رابطه بين ذات و مبدأ به صورت اتصاف و تلبس است كه قيام حلولى، صدورى و غير آنها مثل اتصاف به مكان يا زمان يا آلت بودن را شامل مى شود;

[٥]مرحوم «امام خمينى» شكل ارتباط را به صورت واجديت مى داند; براى مثال، «مالك» يعنى ذات واجد ملكيت و «عالم»، يعنى ذات واجد علم

فاضل لنكرانى، محمد، سيرى كامل در اصول فقه، ج ٣، ص (١١٥-١٠٦).

فاضل لنكرانى، محمد، كفاية الاصول، ج ١، ص ١٠٠ و ٢٤٤.

خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ١، ص ٢٣٩.

صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ١، ص ٣٢١.

محمدى، على، شرح اصول فقه، ج ١، ص ٥٨و١٢١.

آخوند خراسانى، محمد كاظم بن حسين، كفاية الاصول، ص ٣٢ و ٥٦.

وضع هيئت اسم مفعول

وضع دلالت كننده بر وقوع مبدأ اشتقاق بر ذات، به شكل نسبت ناقص

هيئت اسم مفعول براى دلالت بر نسبت و ارتباط بين ذات و مبدأ وضع شده است كه نسبتى ناقص بوده و از وقوع مبدأ بر ذات حكايت مى نمايد، مانند: «مضروب» كه بر وقوع ضرب بر ذاتى دلالت مى كند.

در كتاب «محاضرات فى اصول الفقه» آمده است:

«... و اما اسماء المفعولين فلان ّالهيئة فيها وضعت لان تدل على وقوع المبدأ على الذات»[١]

نيز ر.ك: وضع هيئت اسم فاعل.

١. خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ١، ص (٢٤٠-٢٣٩).

فاضل لنكرانى، محمد، كفاية الاصول، ج ١، ص ١٠٠.

محمدى، على، شرح اصول فقه، ج ١، ص ٥٩.

آخوند خراسانى، محمد كاظم بن حسين، كفاية الاصول، ص (٣٣-٣٢).

وضع هيئت افعال

موضوع له هيئت افعال

در افعال دو وضع قابل تصور است:

١. وضع ماده، مانند: وضع «ض، ر، ب» در ضَرَبَ;

[٢]وضع هيئت، مانند: وضع هيئت «فعل» در ضَرَبَ

وضع در هيئت افعال نيز به دو صورت قابل تصور است:

أ) وضع هيئت فعل به صورت جمله فعليه، مانند: «ضرب زيد عمروا» كه نسبت بين فعل و فاعل، نسبت تامه است;[١]

ب) وضع هيئت فعل مجرد از جمله، مانند: «ضرب» كه هيئت بر نسبت ناقصه دلالت كرده و سكوت بر آن صحيح نيست[٢]

[١]بروجردى، حسين، نهاية الاصول، ص ٢٥

[٢]صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ١، ص ٣٠٦

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٨٤.

وضع هيئت جمل

ر.ك:وضع هيئات تركيبى

وضع هيئت جمل اخبارى

ر.ك:وضع جمله هاى خبرى