به عبارت ديگر، هر گاه دو خبر با يك ديگر تعارض داشته باشند، به گونه اى كه يكى از آنها مخالف با اصل و ديگرى موافق با اصل باشد، به آن خبرى كه مخالف اصل است، خبر ناقل مى گويند، به اين سبب كه مفاد اين خبر بر خلاف مقتضاى آن اصل است و مكلف را از اصل انتقال مى دهد; براى مثال، اگر عادلى خبر آورد كه نماز جمعه واجب است و عادل ديگرى بگويد حرام است، به خبرى كه افاده وجوب مى كند «ناقل» گفته مى شود، چون مخالف اصل برائت است و مكلف را از مقتضاى اين اصل انتقال مى دهد.

نكته:

هنگام تعارض دو خبر، در تقديم و ترجيح ناقل و مقرر بر يك ديگر ميان اصوليون اختلاف است:

١. برخى معتقدند روايت موافق با اصل مقرر مقدم است;

٢. مشهور اصولى ها بر اين عقيده اند كه روايت مخالف با اصل ناقل مقدم است;

٣. برخى هم چون مرحوم «شيخ انصارى»، «آخوند خراسانى» و «محقق نايينى» معتقدند هيچ يك از دو خبر مقرر و ناقل بر يك ديگر رجحان ندارند[١]

[١]مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٣، ص ٥٨٤

مجاهد، محمد بن على، مفاتيح الاصول، ص ٧٠٥.

جزايرى، محمدجعفر، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية، ج ٨، ص ٣٥٨.

فاضل تونى، عبد الله بن محمد، الوافية فى اصول الفقه، ص ٦١.

انصارى، مرتضى بن محمد امين، فرائد الاصول، ج ٢، ص (٨٢٣-٨٢٠).

محمدى، على، شرح رسائل، ج ٧، ص (٣٧٦-٣٦٦).

خبر واحد

خبر غير متواتر و غير يقين آور

خبر واحد، كه مقابل خبر متواتر مى باشد، به حديثى گفته مى شود كه به نفسه با نظر به ذاتش و بدون كمك گرفتن از خارج علم آور نبوده و تعداد راويان آن به حد تواتر نرسد، چه راوى آن يك نفر باشد يا چند نفر و چه غير مستفيض باشد يا مستفيض; به عبارت ديگر، خبر واحد، خبرى است كه به حد تواتر نرسيده يا همراه آن قراين قطع آور نباشد. ١

نكته اول:

اگر راويان خبر واحد كمتر از سه - و به قولى دو - نفر باشند به آن، خبر واحد غير مستفيض، و اگر سه - و به قولى دو - نفر يا بيشتر باشند به آن، خبر واحد مستفيض مى گويند.

نكته دوم:

خبر واحد به اعتبار راوى، چهار نوع است: خبر صحيح; خبر حسن; خبر موثق; خبر ضعيف.

نكته سوم:

گاهى مراد از خبر واحد، خبر ضعيف - به دليل ضعف راويان، يا اضطراب در معنا و... - است. اين كاربرد، اخصّ از كاربرد قبلى است.

نيز ر.ك: حجيت خبر واحد.

[١]حيدر، محمد صنقور على، المعجم الاصولى، ص ٥٦٦

صاحب معالم، حسن بن زين الدين، معالم الدين و ملاذ المجتهدين، ص ١٧٧.

طباطبايى حكيم، محمد تقى، الاصول العامة للفقه المقارن، ص ٢٠٥.

انصارى، مرتضى بن محمد امين، فرائد الاصول، ج ١، ص ١٠٨.

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ٢، ص (٦٩-٦٨).

حايرى، عبد الكريم، دررالفوائد، ص ٣٧٩.

غزالى، محمد بن محمد، المستصفى من علم الاصول (به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت)، ج ١، ص ١٤٥.

فضلى، عبد الهادى، مبادى اصول الفقه، ص ٢٨.

نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات، ج ٢، ص ١٠١.

موسوى بجنوردى، محمد، مقالات اصولى، ص ٢٨.

خضرى، محمد، اصول الفقه، ص ٢٦٦.

ابو زهره، محمد، اصول الفقه، ص ٢٠٠.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٢، ص ١٦٣.

حيدرى، على نقى، اصول الاستنباط، ص ١٩٤.

مشكينى، على، تحرير المعالم، ص ١٦٣.

خبر واحد مجرد از قرينه

ر.ك: خبر مجرد از قرينه

خرق اجماع مركب

ابداع قول مخالف با وجه مشترك ميان اقوال موجود فقها

خرق اجماع مركب، به معناى مخالفت با اجماع مركب است. در جايى كه فقيهان در مسئله اى چند نظر ارايه كرده اند اين پرسش مطرح مى شود كه آيا در اين مسئله مى توان به نظرى كه هيچ يك از آنان به آن قائل نشده اند، عمل كرد; براى مثال، گروهى بگويند با وجود هر كدام از عيب هاى پنج گانه فسخ