عليت، در زمره احكام وضعى بوده و به معناى اعتبار علت بودن چيزى براى مأموربه است. علت، وصف يا عنوانى است كه از ديد قانون گذار، بودن يا نبودن حكم به وجود و عدم آن بستگى دارد، هر چند علت واقعى احكام نزد شارع، مصالح و مفاسد واقعى است.

نكته:

علت، در فلسفه چيزى است كه از وجود آن وجود معلول و از عدم آن عدم معلول لازم مى آيد و مقتضى، شرط و عدم مانع، اجزاى تشكيل دهنده آن مى باشد.

فيض، عليرضا، مبادى فقه و اصول، ص ١١٢.

سجادى، جعفر، فرهنگ معارف اسلامى، ج ٣، ص ٣٣٥.

فاضل لنكرانى، محمد، كفاية الاصول، ج ٥، ص ٣١٤.

عمل به عام

ر.ك: تمسك به عام

عمل به عام قبل از فحص

ر.ك: تمسك به عام قبل از فحص

عمل معصوم(عليه السلام)

ر.ك: سنت فعلى

عمل منهى عنه

ر.ك: منهيٌ عنه

عموم

شمول و فراگيرى

عام و عموم، در كلام اصولى ها به جاى يك ديگر به كار رفته است، اگر چه معمولا عموم، ناظر به مفهوم و به معناى شمول و فرا گيرى است و عام، به لفظى ناظر است كه معناى آن داراى عموم و شمول بوده و به معناى شامل و فراگير است.

نيز ر.ك: عام; حقيقت عموم.

خضرى، محمد، اصول الفقه، ص ١٧٤.

فاضل تونى، عبد الله بن محمد، الوافية فى اصول الفقه، ص ١١٤.

جعفرى لنگرودى، محمد جعفر، مقدمه عمومى علم حقوق، ص ٢٦٢.

ميرزاى قمى، ابوالقاسم بن محمد حسن، قوانين الاصول، ج ١، ص ١٩٧.

محمدى، ابوالحسن، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه، ص ٨٣.

مشكينى، على، تحرير المعالم، ص ١٠٢.

خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ٥، ص ١٥٣.

عمومات سنت

احكام و قواعد عام برگرفته از احاديث

به احكام و قواعد عامى كه در احاديث وجود دارد، عمومات سنت گفته مى شود، مانند: «كل ماء طاهر».

نكته:

بسيارى از عموم هاى قرآن و سنت در كلمات پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ائمه اطهار(عليهم السلام) تخصيص خورده است و بر همين اساس، قاعده «ما من عام الاّ و قد خُصّ» در ميان علما شهرت يافته است.

خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ٥، ص ٢٥٠.

حيدرى، على نقى، اصول الاستنباط، ص ١٤٥.

نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات، ج ١، ص ٤٨٠.

محمدى، على، شرح اصول فقه، ج ١، ص ٣٥٠.

عمومات كتاب

احكام و قواعد عام برگرفته از قرآن

احكام و قواعد عامى كه در قرآن آمده است، عمومات كتاب نام دارد، مانند: (إِنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَيْء قَدِيرٌ)[١]

عموماتى كه در قرآن آمده است، برخى تخصيص نخورده و بر عموميت خود باقى است، مانند: (أَنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْء عَلِيمٌ)،٢ برخى داراى مخصص متصل مى باشد، مانند: (أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلاّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ)٣ و برخى ديگر داراى مخصص منفصل مى باشد، مانند: (هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً)،٤ كه به وسيله آيه:(حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ))٥ تخصيص خورده است.

پاره اى از عموم هاى قرآنى به وسيله سنت (احاديث) تخصيص خورده است، مانند: (يُوصِيكُمُ اللّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ)٦ كه مفاد آن ارث بردن فرزند از والدين است، ولى حديث «لا يرث القاتل شيئا» عموم آن را تخصيص زده و آن را شامل قاتل پدر نمى داند.

[١]آل عمران (٣)، آيه ٢٩

[٢]أنفال (٨)، آيه ٧٥

[٣]مائدة (٥)، آيه ١

[٤]بقرة (٢)، آيه ٢٩

[٥]مائدة (٥)، آيه ١

[٦]نساء (٤)، آيه ٦

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٢، ص ١٦٣.

محمدى، على، شرح اصول فقه، ج ١، ص ٣٥٠.