حجيت، به معناى صحت استناد به ادله معتبر شرعى (قطع، اماره و اصل عملى) و درستى عمل بر طبق آنها است. در عرف هر چيزى كه قابليت داشته باشد به وسيله آن بر ديگران احتجاج شود، داراى حجيّت است، چه مولا با آن، بر بنده خود احتجاج كند و چه به عكس.

لازمه حجيت يك دليل، منجزيت و معذريت آن است; يعنى در جايى كه دليل، به واقع اصابت كند، تكليف بر مكلف منجز شده و مخالفت با آن، مستوجب عقوبت است; اما در جايى كه حجت، به واقع اصابت نكند، تمسك به حجيت براى مكلف، عذر محسوب شده و او را از عقاب مى رهاند.

نكته:

مشهور اصوليون، حجيت قطع را ذاتى آن دانسته، اما حجيت ساير امارات معتبر را تعبدى مى دانند; يعنى شارع از روى تعبد، حكم به حجت بودن آنها داده است، زيرا آنها تمام واقع را نشان نمى دهند; به خلاف قطع كه از واقع، كشف تام مى كند.

نيز ر.ك: قطع.

محمدى، على، شرح اصول فقه، ج ٣، ص (١٨-١٧).

محمدى، على، شرح رسائل، ج ١، ص ١٣.

سبحانى تبريزى، جعفر، المحصول فى علم الاصول، ج ٣، ص ٢١.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٢، ص ٢٣.

مشكينى، على، اصطلاحات الاصول، ص ١١٤.

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ١٧٣.

نائينى، محمد حسين، فوائد الاصول، ج ١، ٢، ص ٦.

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ٢، ص ١٨.

ولايى، عيسى، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول، ص ١٧٥.

حجيت اجماع

صحت استناد و احتجاج به اجماع

حجيت اجماع، به معناى صحت تمسك و احتجاج به اجماع از سوى شارع نسبت به مكلف و به عكس مى باشد كه لازمه آن، منجّزيت در صورت اصابت به واقع و معذّريت در صورت عدم اصابت به واقع است. اصوليون امامى، همانند اهل سنت، اجماع را در شمار ادله حكم شرعى آورده اند، ولى اين اشتراك تنها در شكل و اسم است; به اين معنا كه اصوليون امامى به هيچ عنوان، اجماع را دليلى مستقل در مقابل كتاب و سنت نمى دانند، بلكه اجماع نزد آنان بدان جهت اعتبار دارد كه از سنت قول، فعل و تقرير معصوم(عليه السلام) كشف مى كند[١]

بنابراين، آن چه حجت است رأى و نظر معصوم(عليه السلام) است و حجيت اجماع نيز دائر مدار كشف از نظر معصوم(عليه السلام) مى باشد[٢] به همين دليل اصوليون امامى گفته اند اگر از اتفاق تعداد كمى نيز رأى و نظر معصوم(عليه السلام) به دست آيد، حجت است; به خلاف اهل سنت كه ملاك حجيت را اجتماع امت مى دانند.

[١]مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ٢، ص ٩٤

[٢]خمينى، روح الله، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية، ص ٢٥٤

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ٢، ص ١٤٣ و ١٤٤.

شرتونى، سعيد، اقرب الموارد فى فصح العربيه و الشوارد، ص ٢٥٧.

صاحب معالم، حسن بن زين الدين، معالم الدين و ملاذ المجتهدين، ص ١٧٢.

فاضل لنكرانى، محمد، سيرى كامل در اصول فقه، ج ١٠، ص ٢٩١.

فاضل لنكرانى، محمد، كفاية الاصول، ج ٤، ص ٢٥٢.

حجيت اجماع محصل

صحت استناد و احتجاج به اجماع محصَّل

حجيت اجماع محصل، به معناى صحت تمسك و احتجاج به آن، از سوى شارع نسبت به مكلف و به عكس است كه لازمه آن، منجّزيت در صورت اصابت به واقع و معذّريت در صورت عدم اصابت به واقع است. شكى نيست كه اجماع محصل كامل ترين نوع اجماع است. فقهاى شيعه اعم از قدما و متأخران، اجماع محصل را به دليل اين كه شناساننده ديدگاه معصوم(عليه السلام) مى باشد، معتبر مى دانند.

در اين كه چگونه اين اجماع مى تواند كشف كننده رأى معصوم(عليه السلام)باشد، اختلاف نظر وجود دارد و از راه هاى متعددى با عنوان طرق كشف اجماع نام برده شده كه معروف ترين آنها عبارت است از:

طريقه حس; طريقه لطف; طريقه حدس; طريقه تقرير.

نيز ر.ك: طرق كاشفيت.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ٢، ص ٣٩٩.