معانى اسما، مقابل معانى افعال و حروف قرار داشته، و بر ذات (زيد) يا حدث (علم) و يا ارتباط بين ذات و حدث (ضارب) بدون اقتران به زمان، دلالت مى كند. در برخى اسم ها، ماده و هيئت داراى يك وضع مى باشد; يعنى هر يك داراى وضع مستقلى نيست، مثل: زيد. اما در برخى ديگر، ماده و هيئت هر يك داراى وضع مستقل بوده و معنايى جدا از ديگرى دارند، مثل: ضارب.

نكته اول:

معانى اسما، قابليت دارد كه در يك جمله تام، محكوم به و يا محكوم عليه قرار گيرد; بر خلاف حروف كه صلاحيت هيچ يك را ندارد و بر خلاف افعال كه فقط محكوم به قرار مى گيرد.

نكته دوم:

اسما داراى معناى اسمى مى باشد مگر آنهايى كه داراى هيئت و ماده است، كه در اين گونه اسما ماده داراى معناى اسمى و هيئت داراى معناى حرفى است.

رشاد، محمد، اصول فقه، ج ١، ص ٥١.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ١، ص ٤٨.

عراقى، ضياء الدين، نهاية الافكار، ج ١، ص ١٢٥.

معانى اسمى

ر.ك: معناى اسمى

معانى اعم

معانى شامل مصاديق صحيح و فاسد يك عبادت يا معامله

معناى اعم، آن است كه در برگيرنده مصاديق صحيح و فاسد از يك عبادت يا معامله مى باشد; به بيان ديگر، معناى اعم، معنايى است كه هم فرد تام الاجزا والشرايط از معاملات يا عبادات را در بر مى گيرد، و هم فرد فاقد بعضى از اجزا و شرايط را.

نيز ر.ك: صحيح و اعم.

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ١، ص ٤٣.

خويى، ابوالقاسم، محاضرات فى اصول الفقه، ج ١، ص ١٣٥.

آخوند خراسانى، محمد كاظم بن حسين، كفاية الاصول، ص ٣٩.

عراقى، ضياء الدين، نهاية الافكار، ج ٢،١، ص ٧٣.

معانى افعال

بحث از ماهيت معانى افعال و تركيب آنها از ماده و هيئت

فعل، مركب از ماده و هيئت است، كه ماده داراى معناى اسمى و هيئت داراى معناى حرفى است; براى مثال، در جمله «تشتعل النار» ماده فعل (اشتعال) معناى اسمى، و هيئت فعل (تشتعل) معناى نسبى و ربطى دارد كه از مصاديق معناى حرفى به حساب مى آيد.

ربطى كه هيئت فعل بر آن دلالت مى كند، ربط ميان مدلول ماده (اشتعال) و مدلول ديگر كلام همانند فاعل (النار) است; بنابراين، معناى فعل، از معناى اسمى و معناى حرفى تركيب مى يابد. و اين مطلب، درستى اين سخن را كه: «معانى الفاظ يا به صورت اسم و يا به صورت حرف است» تأييد مى كند.

نكته اول:

برخى هم چون مرحوم «نايينى» معتقدند هيئت فعل، بر نسبت تامه دلالت مى كند، كه عبارت است از نسبت تحققى ميان حدث و فاعل، اما برخى ديگر مانند «شهيد صدر» آن را نسبت ناقصه دانسته و نسبت تامه را مربوط به جمله مى دانند نه فعل[١]

نكته دوم:

برخى از اصوليون دلالت فعل را بر زمان به وضع مى دانند، اما بعضى مانند مرحوم «نايينى» دلالت فعل را بر زمان، لازمه عقلى تحقق و صدور حدث از فاعل مى دانند نه جزء مدلول فعل[٢]

[١]صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ١، ص ٣٠٧

[٢]نائينى، محمد حسين، فوائد الاصول، ج ١، ص ١٠٠

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٨٤.

نائينى، محمد حسين، فوائد الاصول، ج ٢، ١، ص ٥٣.

مكارم شيرازى، ناصر، انوار الاصول، ج ١، ص ٤٨.

معانى الفاظ

مفاهيم مدلول الفاظ

مراد از معانى الفاظ، مفاهيمى است كه الفاظ بر آنها دلالت دارد، و منظور از معنا و مفهوم نيز همان مُدرَكات كلى عقل است كه عقل آن را از حقايق درك مى كند، چه اين حقايق در خارج داراى مصداق باشد و چه نباشد.

مُدَرك عقلى، بسيط بوده و از ماده و حتى صورت نيز مجرد