تواتر لفظى، مقابل تواتر معنوى و به معناى اخبار جماعتى زياد به طور جداگانه از مضمونى واحد با الفاظى واحد مى باشد; به بيان ديگر، مخبران متعدد خبرى را به گونه اى نقل مى كنند كه عادتاً تبانى آنها بر كذب ممتنع بوده و شنونده به يقين مى رسد كه مضمون خبر اگر حكم شرعى باشد از معصوم(عليه السلام) صادر شده است، مانند: تواتر حديث غدير.

«شهيد صدر» مى گويد: در تواتر لفظى، خبرهاى متعدد در مدلول مطابقى اشتراك دارند[١]

[١]صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ٢، ص ١٤٢

همان، ج ١، ص ٢٧٢.

صدر، محمد باقر، بحوث فى علم الاصول، ج ٤، ص ٣٣٥.

جزايرى، محمدجعفر، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية، ج ٤، ص ٤٢٢.

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٢٧٢.

مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ٢، ص ٨٠.

فاضل لنكرانى، محمد، كفاية الاصول، ج ٥، ص ١٧٧.

حيدر، محمد صنقور على، المعجم الاصولى، ص ٤٦١.

تواتر معنوى

كثرت اخبار مشترك به حسب معنا فقط به تعداد يقين آور

تواتر معنوى، به معناى اخبار گروهى به مطلبى خاص با خبرهاى جداگانه داراى الفاظ مختلف ولى مفاد و معناى واحد مى باشد كه اين معناى واحد متواتر است، مانند اين كه اخبار زيادى با كلمات متفاوت در مورد شركت امام على(عليه السلام) در سرايا و غزوات و به هلاكت رساندن بسيارى از پهلوانان مشركان نقل شده است، كه مضمون همه آنها به طور متواتر بر شجاعت آن حضرت دلالت مى نمايد و از آن جايى كه الفاظ اين اخبار يكسان نبوده ولى معنا و مضمون آن يكسان است، به اين تواتر، تواتر معنوى مى گويند.

شهيد «صدر» مى گويد: در تواتر معنوى، خبرهاى متعدد در مدلول تضمنى يا التزامى اشتراك دارند[١]

[١]صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ٢، ص ١٤١

صدر، محمد باقر، دروس فى علم الاصول، ج ١، ص ٢٧٢.

ايروانى، باقر، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى، ج ٢، ص ٣٦.

محقق حلى، جعفر بن حسن، معارج الاصول، ص ١٣٨.

غزالى، محمد بن محمد، المستصفى من علم الاصول (به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت)، ج ٢، ص ٢١٦.

جزايرى، محمدجعفر، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية، ج ٤، ص ٤٢٢.

جزايرى، محمدجعفر، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية، ج ٦، ص ٤٩٩.

مجاهد، محمد بن على، مفاتيح الاصول، ص ٤٨٠.

نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات، ج ٢، ص (١١٣-١١٢).

فاضل لنكرانى، محمد، كفاية الاصول، ج ٥، ص ١٧٩.

توجه امر و نهى

ر.ك: اجتماع امر و نهى

توصليات

تكاليف بى نياز از قصد قربت در هنگام امتثال، يا احكام فاقد نصّ شرعى درباره فلسفه تشريع آنها

توصليات به دو معنا آمده است:

١. معناى مشهور ميان اصوليون متأخر اين است كه اوامر و تكاليفى كه از سوى خدا صادر و به صرف وجود متعلق آن در خارج، ساقط شده و سقوط امر آنها مشروط به قصد قربت نيست مانند انقاذ غريق و اداى دين توصلى نام دارند;

٢. معناى ديگرى كه نزد مشهور قدما معروف شده، اين است كه توصليات به احكام و تكاليفى گفته مى شود كه فلسفه و حكمت تشريع آنها، معلوم باشد[١]

نيز ر.ك: تعبديات.

[١]مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، ج ١، ص ٧٦

خمينى، روح الله، مناهج الوصول الى علم الاصول، ج ١، ص ٢٥٨.

خويى، ابوالقاسم، مصباح الاصول، ج ٢، ص ٧٧.

توفيق بين متعارضين

ر.ك: جمع بين ادله

توفيق دلالى

ر.ك: جمع عرفى