دشمن- وجود دارد و از ترس به حجّ مشرّف نشود، چنانچه بعداً خلافش ظاهر شود، حجّ بر او مستقر نمى‌شود؛ مگر اينكه اعتقادش بر خلاف رَويّه عقلاء و بدون فحص و تفتيش باشد؛ و اگر معتقد باشد كه در راه مانعى وجود دارد و حجّ را ترك كند ولى نه از روى ترس، چنانچه بعداً خلافش ظاهر شود، ظاهراً حجّ بر او مستقر مى‌شود.

١٦٥- اگر كسى معتقد باشد كه مثلًا در راه تشرّف به حجّ مانع شرعى وجود ندارد، چنانچه حجّ انجام دهد و بعداً خلافش ظاهر شود، حجّى كه انجام داده است مجزى از حَجّة الإسلام مى‌باشد.

١٦٦- اگر كسى با وجود ناامنى راه و يا با عدم صحّت بدن و يا با وجود حرج و يا با ضيق وقت حجّ بجا آورد، حجّى كه انجام داده است مجزى از حَجّة الإسلام نيست، چون حجّ بر او واجب نبوده است؛ ولى اگر شرائط وجوب حجّ برايش فراهم باشند، و ضرر و حرج فقط تا ميقات موجود باشد و يا به حدّ حرمت نرسيده باشد، در اين دو صورت اگر حجّ انجام دهد، بنابر اقوى كفايت از حَجّة الإسلام مى‌كند.

١٦٧- كسى كه شرائط وجوب حَجَّة الإسلام برايش فراهم شده‌اند، بايد خودش به حجّ برود و نمى‌تواند نائب بگيرد؛ مگر اينكه معذور به يكى از عذرهايى باشد كه در فقره (٢٩٣) ذكر شده‌اند، مثلًا پير يا مريض يا ... باشد.

١٦٨- كسى كه حجّ بر او مستقر شده است- به اين معنا كه مى‌توانست آن را انجام دهد ولى مخالفت نموده و انجام نداده است- چنانچه تبرعاً يا با اجاره براى كسى حجّ بجا آورد و يا حجّ مستحبى انجام دهد، بنابر اقوى حجّى كه انجام داده است صحيح مى‌باشد؛ و در صورتى كه حجّ مستحبى انجام داده باشد، مُجزى از حَجّة الإسلام او مى‌باشد.

١٦٩- حجّ بر كافرى كه داراى شرائط وجوب حجّة الإسلام مى‌باشد واجب است، ولى تا زمانى كه كافر است اگر حجّ انجام دهد، حجّ او صحيح نيست، اگرچه معتقد به وجوب حجّ باشد، و آن را به قصد قربت بجا آورد؛ و اگر قبل از اسلام آوردن بميرد، چنانچه وراث مسلمان داشته باشد، چون اداء حقّ الهى به تركه او تعلق گرفته است، بر وارث مسلمان او واجب است كه براى انجام حجّ او نائب بگيرد، همچنانكه در فقره (٣١٢)