نشانههاست؛ حتّی وجود عینی خود آن آیهها و نشانهها نیز از طریق آیهها و نشانههای آنها در ذهن ما باز یافته میشوند. آری، اگر از طریق تزکیه و تصفیه نفس، به معرفة اللّه دست یابیم، شناخت خداوند متعال هم شناخت مستقیم و بلا واسطه خواهد بود.

شگفتا که پس از بررسی کامل به این نتیجه میرسیم که همواره شناخت ما از جهان بیرون شناخت غیر مستقیم است، و شناخت مستقیم و بلا واسطه منحصر است به معرفة النّفس و معرفة اللّه.

ما برای اینکه توضیح دهیم چگونه حتّی آگاهی ما از وجود دوستی که همواره با او معاشر هستیم، از نوع آگاهیهای غیر مستقیم و شناختهای استنباطی و استدلالی و عقلانی و از طریق آیهها و نشانههاست، رشته سخن را به دست یک فیلسوف ریاضی دان فیزیک دان ماتریالیست و منکر خدا میدهیم، یعنی راسل وی در بحثی که درباره اشکال تعمیم نتیجه موارد تجربه شده به موارد تجربه نشده باز کرده است، میگوید:

«به طوری که گفته شد آنچه به تجربه رسیده خیلی کمتر از مقداری است که در تصوّر انسان بگنجد. مثلا شما مدّعی میشوید که دوست خود آقای «جونز» را به حال قدم زدن میبینید، ولی همین حرف شما خیلی فراتر از آن است که حقّ گفتنش را دارید.

آنچه شما میبینید لکههای متوالی رنگینی است که بر زمینهای ساکن میگذرد.

مجموع این لکهها از طریق «بازتاب شرطی پاولف» کلمه جونز را در فکر شما زنده میکند و از این رو میگویید که جونز را میبینید ... اگر بگویید که شما جونز را میبینید درست بدان میماند که در مورد توپی که پس از برخورد به دیوار به سوی شما برگشته است بگویید که دیوار به شما برخورده است و راستی که این دو حالت چقدر به هم نزدیکاند! از این رو اشیائی که ما تصوّر دیدن آنها را داریم، هرگز نمیبینیم. پس آیا دلیلی هست به اینکه هر چیزی که ما گمان دیدنش را داریم و لو که در واقع نمیبینیم [١]، وجود دارد؟ علم همواره به تجربی بودن خود نازیده و چنین وانمود کرده است که فقط به چیزهایی باور دارد که قابل تحقّق بخشیدن میباشند.

حال شما میتوانید به پدیدارهایی که «دیدن جونز» مینامید، در ذهن خود تحقّق بدهید، لکن نخواهید توانست خود جونز را به تحقیق دریابید. شما صداهایی

[١]. مثل آقای جونز که به عنوان مثال گفته شد.