مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٣٤ - مفهوم تکامل اصالتهای انسانی

مسیر کمال صورت گرفته است، بدین معنی که مبدئی را در نظر گرفتهایم، بعد میگوییم در آن متکامل شده است، یعنی در مرحله بعد همان را در مرحله عالیتر و به مقدار بیشتر دارد.

پس اگر مسیر، مسیر کمال نباشد آن تغییر مرحله و آن تغییر و جابجا شدن، تکامل نیست. اگر مسیر بخواهد مسیر کمال باشد باید یک امری را ما در نظر بگیریم بعد بگوییم آن امر را که [این شیء] در ابتدا داشته است- که ما آن را کمال تلقّی کردهایم- در مرحله بعد همان را به شکل افزونتری دارد.

مثلًا تکامل در علم و تکامل در صنعت را در نظر میگیریم. جامعهای در مرحلهای از علم و دانایی و اطّلاع و کشف اسرار طبیعت و در مرحلهای از صنعت هست، در مرحله دیگر تغییر میکند؛ حال آیا هر تغییری را میتوانیم بگوییم «تکامل»؟ اگر در دوره بعد، این مردم جاهلتر و نادانتر شدند، قدرت فنّی و صنعتیشان ضعیفتر شد باز میتوانیم بگوییم تکامل پیدا کردهاند چون با گذشته فرق کردهاند؟ مثلًا آمار باسوادها سابق بیشتر بود حالا کمتر شده است، سطح سواد و معلومات قبلًا بیشتر بود حالا کمتر شده است؛ آیا میتوانیم بگوییم چون اکنون در آن مرحله نیستند، پس تکامل است؟ نه، آن وقتی ما میگوییم تکامل است که در دوره بعد، آن جامعه از نظر کمّیت یا کیفیت و یا از هر دو نظر در سطح بالاتر قرار گرفته باشد، یعنی اگر در دوره قبل مثلًا آمار باسوادها ٥٠% بود اکنون از نظر کمّیت، شده ٦٠%، و اگر بالاترین سطح دانش و معلومات و حداکثر سواد داشتن این بود که مدرک لیسانس داشته باشند، اکنون مراحل تخصّصی را طی کردهاند. صنعت هم همینطور است، یعنی در آنچه که داشتهاند همان را دارند با چیز اضافه، و به عبارت دیگر آن را در سطح بالاتر دارند.

این است که در «تکامل» ما باید یک «مبدأ کمال» ی در نظر بگیریم و بعد مسیری از همان مبدأ در نظر بگیریم که شیء در همان مسیر در مرحله بعد در سطح بالاتر قرار گرفته است. این را میگوییم «تکامل».