انسان باشد و خود اینها یک سلسله واقعیتها باشند که انسان به واقعیت خودش به سوی آن واقعیتها حرکت میکند؛ همینطور که در خیر محسوس، انسان با واقعیت محسوسش به سوی واقعیتهای محسوسی حرکت میکند آنها هم یک واقعیتهایی باشند که انسان با واقعیت معقولش به سوی آن واقعیتها حرکت میکند. تکامل انسان هم فقط با این فرض قابل تصوّر است، و اگر این را از انسان بگیریم تکامل در انسانیت معنی ندارد هر چند تکامل در ابزار معنی دارد.

پس ارزشها همان خیرهای واقعیاند. این حرف هم حرف بیاساسی است که ما بیاییم آنچه را که بشر دنبالش میرود تقسیم کنیم به سودها و ارزشها، و بعد بگوییم ارزشها که هیچ و پوچ است، منطقی نیست و عقل هیچگاه حکم نمیکند برو دنبال اینها ولی انسان میرود؛ انسان یک کارهای دیوانگی (غیر عقلی یعنی دیوانگی) و غیر عقلانی هم دارد، حال اگر چه ضدّ عقل نیست که بگوییم بر ضدّ حکم عقل است ولی بالاخره عقلی هم نیست و مساوی میشود با کار دیوانگی، و به عبارت دیگر یک نوع خلگریهایی است ولی خلگریهای خوبی است که لازم است باشد. تازه این «خوب است و لازم است باشد» اساساً معنی ندارد. بالاخره ناچاریم اینها را یک سلسله خلگریها برای بشر بدانیم. از این بحث میگذریم.

حال بحث فطری بودن دین مطرح است. اینهایی که میگویند دین فطری است مقصودشان چیست؟ چه دلیلی بر فطری بودن دین دارند؟ یعنی علائم فطری بودن چیست و آیا آن علائم در دین وجود دارد یا وجود ندارد؟ که جزء سؤالهایی بود که قبلًا کرده بودند که «علائم فطری بودن چیست؟ آیا دین فطری هست یا فطری نیست؟ و چه نظریاتی در باب منشأ دین گفته شده است؟» که یک نظریهاش همین نظریه فطری بودن است. در مقابل نظریه فطری بودن در باب خصوص دین، چه نظریاتی است؟ که آن مقالهای که در جلسه پیش عرض کردم، در اطراف همین موضوع یعنی «نظریات درباره منشأ پیدایش دین» است. قرار شد که آقای ... در اطراف این مقاله کنفرانس بدهند.

در حدود بیست سال پیش در قم نشریهای منتشر میشد به نام «نشریه سالانه مکتب تشیع». شاید هفت هشت شماره به صورت سالانه منتشر شد، سه چهار شماره هم به صورت سه ماهه منتشر شد. در آن نشریات سالانه- ظنّ بسیار قوی دارم که در شماره اوّل آن- مقالهای آقای مهندس بیانی ترجمه کرد تحت عنوان «دین یا بعد