مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٩ - تحقیق یا تقلید

طبیعیات و اجتماعیات و برخی مسائل مربوط به انسان و معاد کشیده شد و مسأله جبر و اختیار یکی از مسائل مورد اختلاف بود. قدریون در این دورهها به نام «معتزله» خوانده شدند و جبریون به نام «اشاعره».

مستشرقین و اتباع آنها اصرار دارند که آغاز بحثهای استدلالی در جهان اسلام را از اینجا و یا امثال آن بدانند. اما حقیقت این است که بحث استدلالی درباره اصول اسلامی از خود قرآن کریم آغاز شده است و در سخنان رسول اکرم (ص) و مخصوصاً در خطب امیر المؤمنین (ع) تعقیب و تفسیر شده است گو اینکه سبک و اسلوب این مباحث با سبک و اسلوبی که متکلّمین اسلامی داشتند متفاوت است.

تحقیق یا تقلید

قرآن کریم ایمان را بر پایه تعقّل و تفکر گذاشته است. قرآن همواره میخواهد که مردم از اندیشه به ایمان برسند. قرآن در آنچه باید به آن مؤمن و معتقد بود و آن را شناخت «تعبّد» را کافی نمیداند. علیهذا در اصول دین باید منطقاً تحقیق کرد. مثلًا اینکه خداوند وجود دارد و یکی است مسألهای است که منطقاً باید به آن پی برد، و همچنین اینکه حضرت محمّد (صلّی اللّه علیه و آله) پیامبر خداست. این جهت باعث شد که علم اصول دین از همان قرن اوّل پایه گذاری شود.

پیوستن اقوام و ملل مختلف به اسلام با یک سلسله افکار و اندیشهها، و همزیستی مسلمین با ارباب دیانات دیگر از قبیل یهودیان و مسیحیان و مجوسیان و صابئین، و مجادلات مذهبی که میان مسلمین و آن فرقهها رخ میداد، و خصوصاً پیدایش گروهی به نام «زنادقه» در جهان اسلام که به طور کلّی ضدّ دین بودند با توجّه به آزادیای که خلفای عبّاسی- در حدودی که با سیاست برخورد نداشت- داده بودند، و پیدایش فلسفه در عالم اسلامی که به نوبه خود شکوک و شبهاتی بر میانگیخت، موجب شد که بیش از پیش ضرورت تحقیق در مبانی ایمانی اسلامی و دفاع از آنها در میان مسلمین احساس شود و موجب ظهور متکلّمان برجستهای در قرنهای دوم و سوم و چهارم گردید.