است که به خطّ چه کسی است؛ کاتب نام خود را در آخر نامه قید کرده است. گویند اوّل کسی که این سنّت را در آنجا رایج کرد که نام کاتب در آخر نامه قید شود، ابی بن کعب صحابی معروف است.

هیچیک از این نامهها و پیمان نامهها و دفاتر را رسول خدا به خطّ خود ننوشته است؛ یعنی یک جا نمیبینیم که گفته باشند فلان نامه را رسول خدا به خطّ خود نوشت. بالاتر اینکه هیچ جا دیده نمیشود که رسول خدا یک آیه قرآن به خطّ خود نوشته باشد، در صورتی که کتّاب وحی هر کدام به خطّ خود قرآنی نوشتهاند. آیا ممکن است رسول اکرم خط بنویسد و آنگاه به خطّ خود قرآنی یا سورهای از قرآن و لااقل آیهای از قرآن ننویسد؟!

در کتب تواریخ نام دبیران رسول خدا آمده است. یعقوبی در جلد دوم تاریخ خویش میگوید:

«دبیران رسول خدا که وحی، نامهها و پیمان نامهها را مینوشتند ایناناند: علی بن ابی طالب (ع)، عثمان بن عفّان، عمرو بن العاص، معاویة بن ابی سفیان، شرحبیل بن حسنه، عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح، مغیرة بن شعبه، معاذ بن جبل، زید بن ثابت، حنظلة بن الربیع، ابی بن کعب، جهیم بن الصّلت، حصین النّمیری.» [١]

مسعودی در التّنبیه و الاشراف تا اندازهای تفصیل میدهد که این دبیران، هر کدام چه نوع کاری را به عهده داشتهاند و نشان میدهد که این دبیران بیش از این توسعه کار داشته و نوعی نظم و تشکیلات و تقسیم کار در میان بوده است. میگوید:

«خالد بن سعید بن العاص پیش دست رسول خدا بود، حاجتهای متفرّقهای که پیش میآمد مینوشت؛ همچنین مغیرة بن شعبه و حصین بن نمیر. عبد اللّه بن ارقم و علاء بن عقبه سندهای مردم و عقود و معاملات آنها را مینوشتند. زبیر بن العوّام و جهیم بن الصّلت صورت مالیات و صدقات را ضبط میکردند. حذیفة بن الیمان عهدهدار نوشتن «حرازی» حجاز بود. معیقیب بن ابی فاطمه دوسی غنائم را وارد میکرد. زید بن ثابت انصاری نامه به حکام و پادشاهان مینوشت و ضمناً سمت مترجمی رسول خدا را داشت. او زبانهای فارسی و رومی و قبطی و حبشی را ترجمه میکرد و همه

[١]. تاریخ یعقوبی، ج ٢/ ص ٦٩.