وجود نیاوردند- و به عبارت دیگر آنها یک نظام فکری در جهان اسلام نیافریدند- و ثانیاً از نظر ما شیعیان انحرافات فکری خوارج در حدّی است که مشکل است بتوان آنها را در زمره مسلمین به حساب آورد. چیزی که کار را آسان میکند این است که خوارج منقرض شدند و تنها یک فرقه آنها که «اباضیه» نامیده میشوند کم و بیش پیروانی دارند. اباضیه معتدلترین فرق خوارج بودند و به همین دلیل تاکنون منقرض نشدهاند.

باطنیه نیز آنقدر در اندیشههای اسلامی بر اساس باطنیگری دخل و تصرّف کردهاند که میتوان گفت اسلام را «قلب» کردهاند. به همین دلیل، مسلمین جهان حاضر نیستند آنها را جزء فرق اسلامی به شمار آورند.

در حدود سی سال پیش که «دار التّقریب بین المذاهب الاسلامیة» در قاهره تأسیس شد و مذاهب شیعه امامیه، زیدی، حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی، هر کدام نماینده داشتند، اسماعیلیان خیلی کوشش کردند که نماینده بفرستند ولی از طرف سایر مسلمین مورد قبول واقع نشد.

باطنیه، علی رغم انحرافات زیادشان، بر خلاف خوارج که از خود مکتب و نظام فکری نداشتند، از یک مکتب کلامی و فلسفی نسبتاً قابل توجّهی برخوردارند، شخصیتهای فکری با اهمّیتی در میان آنها ظهور کرده است و کتب قابل توجّهی نیز از آنها به یادگار مانده است. اخیراً مستشرقین عنایت فراوانی به افکار و آثار باطنیه نشان میدهند.

از جمله شخصیتهای برجسته اسماعیلیه «ناصر خسرو علوی» شاعر فارسی زبان معروف متوفّا در سال ٤٨١ هجری است. کتاب جامع الحکمین و کتاب وجه دین و خوان اخوان او معروف و مشهور است. و از جمله «ابو حاتم رازی» متوفّا در ٣٣٢ صاحب کتاب اعلام النّبوّة است. و دیگر «ابو یعقوب سجستانی» صاحب کتاب کشف المحجوب و متوفّا در حدود نیمه دوم قرن چهارم است. ترجمه فارسی این کتاب اخیراً چاپ و منتشر شده است.

یکی دیگر از شخصیتهای معروف اسماعیلیه «حمید الدین کرمانی» شاگرد «ابو یعقوب سجستانی» است. «حمید الدین» کتب زیادی در زمینه مذهب اسماعیلیه تألیف کرده است. یکی دیگر «ابو حنیفه نعمان بن ثابت» معروف به «قاضی نعمان» است که به عنوان «ابو حنیفه شیعی» (شیعه اسماعیلی) معروف است. این مرد