است، جهان بینی بهتر و کاملتری دارد، بلکه اساساً این گونه اطّلاعات درباره جهان، هر چند به مسأله «شناختن» در مقابل «احساس کردن» مربوط میشود، به مسأله «جهان بینی» یعنی نوع تفسیر و تحلیل از کلّ جهان هستی که مبنا و زیر ساز عمل انسان واقع میشود، ربطی ندارد. اینکه مثلًا عدد ستارگان چند هزار است یا چند میلیون یا چند میلیارد و یا عدد عناصر چهار تاست یا صدتا، در عین اینکه شناخت ما را درباره قسمتی از جهان تغییر میدهد؛ جهان بینی ما و طرز تلقّی کلّی ما را از جهان تغییر نمیدهد، مثل اینکه آگاهی ما درباره یک انسان که چهل ساله است یا شصت ساله، دستها یا پاهایش پنج انگشتی است یا شش انگشتی، کم خواب است یا پر خواب، گروه خونش «آ» است یا «ب»، فشار خونش معتدل است یا بالا یا پایین، طرز تلقّی ما را درباره او تغییر نمیدهد.

تفاوت کیفی، که بهتر است آن را «تفاوت ماهوی» بنامیم، به شکل و نظام و قیافه و چهره کلّی جهان مربوط میشود، یعنی تفاوت شناخت دو نفر از جهان، همیشه جنبه کمّی ندارد که یکی پدیدههای بیشتری میشناسد و دیگری کمتر، گاهی جنبه کیفی و ماهوی دارد. یعنی جهان و هستی در نظر یکی یک نوع شخصیت و یک گونه قیافه و چهره دارد و در نظر دیگری شخصیت و قیافه و چهره دیگر؛ مثلًا یکی جهان را مجموعهای از اجزای پراکنده و بیرابطه میپندارد و دیگری جهان را به منزله یک ماشین که همه اجزائش با یکدیگر مرتبط است و سوّمی به صورت یک موجود زنده که رابطهها از نوع رابطه عضوی است؛ یکی حوادث جهان را مجموعهای از یک سلسله تصادفات میپندارد و دیگری ناشی از ضرورتهای علّی و معلولی؛ یکی نظام را حکیمانه میبیند و دیگری پوچ و بیهوده و عبث؛ یکی نظام را نظام ثابت میبیند و دیگری متحرّک و سیال؛ یکی یکنواخت میبیند و دیگری متکامل؛ یکی بیعیب و نقص میداند و دیگری ناقص و پر از عیب؛ یکی نظام موجود را بهترین نظام ممکن میداند و نظام احسن از این نظام را محال میداند و یکی نظامی بهتر از این نظام را ممکن میشمارد؛ یکی خیر محض میبیند و یکی شرّ محض و یکی ممزوج؛ یکی جهان را در کلّ خود زنده و شاعر میبیند و دیگری مرده و بیشعور؛ یکی محدود میبیند و دیگری نامحدود؛ یکی سه بعدی میبیند و دیگری چهار بعدی.

اینها و امثال اینهاست که تلقّی ما را درباره جهان عوض میکند و اینها و امثال اینهاست که ارکان جهان بینی انسان را تشکیل میدهد، آنچنانکه قضاوت ما درباره