مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٣ - تحرّک و انعطاف

(واجبهای کفایی) امکان پذیر گردد. از این رو تحصیل علوم سیاسی و اقتصادی و فنّی و غیره که در عصری واجب نبود در عصر دیگر واجب میشود. چرا؟ چون اجرا و عملی ساختن اصل لزوم حفظ حیثیت و عزّت و استقلال جامعه اسلامی که یک اصل ثابت و دائم است در شرایط این زمان جز با تحصیل و تکمیل دانش حاصل نمیشود، و انجام این تکلیف در شرایط و زمانهای مختلف به یک شکل نیست.

از این گونه مثالها زیاد میتوان پیدا کرد.

٥. یکی دیگر از جهاتی که نشانه هماهنگی تعلیمات اسلامی با فطرت و طبیعت است و به آن امکان جاوید ماندن میدهد، رابطه علّی و معلولی احکام اسلامی با مصالح و مفاسد واقعی و درجهبندی احکام از این نظر است.

در اسلام اعلام شده که احکام تابع یک سلسله مصالح و مفاسد واقعی است و اعلام شده که این مصالح و مفاسد در یک درجه نمیباشند.

این جهت سبب شده که باب مخصوصی در فقه اسلامی به نام باب «تزاحم» یا «اهمّ و مهم» باز شود و کار فقها و کارشناسان اسلامی را در موارد برخورد و اجتماع مصالح و مفاسد گوناگون آسان نماید. اسلام خود اجازه داده است که در این گونه موارد علمای امّت درجه اهمّیت مصلحتها را با توجّه به راهنماییهای خود اسلام بسنجند و مصالح مهمتر را بر مصالح کم اهمّیتتر ترجیح دهند و خود را از بن بست خارج نمایند. از رسول اکرم (ص) روایت شده:

اذا اجتمعت حرمتان طرحت الصّغری للکبری.

آنجا که دو امر واجب الاحترام جمع شد باید از کوچکتر به خاطر بزرگتر صرف نظر کرد.

ابن اثیر در النهایة این حدیث را نقل میکند و میگوید:

ای اذا کان امر فیه منفعة للنّاس و مضرّة علی الخاصّة قدّمت منفعة العامّة.

اگر چیزی باشد که در آن فایده جمع و زیان فرد باشد، منفعت جمع بر زیان فرد مقدّم است.

آنچه ابن اثیر گفته است یکی از موارد تقدّم مصلحت مهمتر بر مصلحت کوچکتر