مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣١ - مفهوم کلمه « امّی »

اهل کتاب شمرده میشدند نیز اطلاق شده است، چنانکه در سوره بقره آیه ٧٨ میفرماید:

وَ مِنْهُمْ أُمِّیونَ لا یعْلَمونَ الْکتابَ الّا امانِی.

بعضی از فرزندان اسرائیل امّی هستند، از کتاب خود اطّلاعی ندارند مگر یک سلسله خیالات و اوهام.

بدیهی است یهودیانی که قرآن آنان را «امّی» خوانده است، اهل مکه نبودهاند؛ غالباً ساکن مدینه و اطراف مدینه بودهاند.

سوم اینکه اگر کلمهای منسوب به امّ القری باشد طبق قاعده ادبی باید به جای «امّی»، «قروی» گفته شود؛ زیرا طبق قاعده باب نسبت در علم صرف، در نسبت به مضاف و مضاف الیه، خاصّه آنجا که مضاف، کلمه «اب» یا «ام» یا «ابن» یا «بنت» باشد به مضاف الیه نسبت داده میشود نه به مضاف؛ چنانکه در نسبت به ابوطالب، ابو حنیفه، بنی تمیم طالبی، حنفی، تمیمی گفته میشود.

٣. مشرکین عرب که تابع کتاب آسمانی نبودند

این نظریه نیز از قدیم الایام میان مفسّران وجود داشته است. در مجمع البیان ذیل آیه ٢٠ سوره آل عمران که «امِّیین» در مقابل «اهل کتاب» قرار گرفته است (وَ قُلْ لِلَّذینَ اوُتُو الْکتابَ وَ الامِّیینَ)، این نظر را به صحابی و مفسّر بزرگ عبد اللّه بن عبّاس نسبت میدهد و در ذیل آیه ٧٨ از سوره بقره از ابو عبیده نقل میکند، و از ذیل آیه ٧٥ آل عمران بر میآید که خود طبرسی همین معنی را در مفهوم آن آیه انتخاب کرده است.

زمخشری در کشّاف نیز این آیه و آیه ٧٥ آل عمران را همین طور تفسیر کرده است.

فخر رازی این احتمال را در ذیل آیه ٧٨ بقره و آیه ٢٠ آل عمران نقل میکند.

ولی حقیقت این است که این معنی، یک معنی جداگانه غیر از معنی اوّل نیست؛ یعنی چنین نیست که هر مردمی که پیرو یک کتاب آسمانی نباشند به آنها «امّی» گفته شود هر چند آن مردم تحصیلکرده و باسواد باشند. این کلمه به مشرکین عرب از آن جهت اطلاق شده است که مردمی بیسواد بودهاند. آنچه مناط استعمال این کلمه درباره مشرکین عرب است نا آشنایی آنها به خواندن و نوشتن بوده نه پیروی نکردن