مفصّلی است؛ گر چه سند آن چندان معتبر نیست ولی مضامین حدیث مضامینی است که شیخ انصاری میگوید از مضامین این حدیث علائم صحّت نمودار است؛ خیلی جالب هم هست؛ در ذیل آیه «وَ مِنْهُمْ امِّیونَ لا یعْلَمونَ الْکتابَ الّا امانِی» [١] است. قرآن توده بیسواد یهودی را انتقاد میکند، یعنی علاوه بر انتقاد از احبار و علمایشان، میفرماید:«وَ مِنْهُمْ امِّیونَ لا یعْلَمونَ الْکتابَ الّا امانِی» گروهی از اینها هم یک مردم امّی بیسوادی هستند که از توراتشان جز یک سلسله آرزوها و خیالات خبری ندارند (مثل توده مسلمان امروز)، همین قدر میداند که یک توراتی هست، امّا اگر بپرسید محتوای تورات چیست؟ هیچ چیز نمیداند؛ شاید یک چیزهایی را خیال بکند در تورات است که در تورات نیست، و چیزهایی را که در تورات هست او خبر ندارد که وجود دارد.

اینقدر بیاطّلاع است. حدیث چنین است:

شخصی از امام صادق (علیه السّلام) سؤال کرد که توده عوام چه تقصیری دارند؟

خود قرآن قبول میکند که اینها مردم جاهل و بیمعرفتی بودهاند، هر چه بر سر اینها آوردند علما آوردند، پس همه نکوهشها باید متوجّه علما باشد، مردم عوام که عذری ندارند، اینها باید معذور عنداللَّه باشند، چرا قرآن از اینها انتقاد میکند؟ امام آنجا یک بحث مفصّلی میفرمایند که من در یکی از سخنرانیهایی که در آن انجمن ماهانه دینی در حدود پانزده سال پیش میکردیم [٢] قسمتهای زیادی از این حدیث را آوردم. امام در آنجا یک بحث بسیار عالی را طرح میکند، علما را تقسیم میکند که چگونه هستند و چگونه نیستند و علمای سوء چنیناند و علمای غیر سوء چنین، علمایی که بد از کار درمیآیند ضررشان بر اسلام از لشکر یزید بن معاویه بر حسین بن علی (علیه السّلام) بیشتر است و ...

غرض این که میرسد به اینجا: و امّا توده عوام. امام میفرماید: نه، چنین نیست.

یک مسائلی هست که اینها درس خواندن نمیخواهد که بگوییم چون درسش را نخواندهاند پس معذورند. در برخی مسائل، عوام معذورند، مسائلی است که باید درسش را بخوانند، درسش را نخواندهاند، دیگران مانع شدهاند درس بخوانند، اینها قهراً معذورند؛ ولی یک مسائلی هست که درس خواندن نمیخواهد، انسان اضطراراً به

[١]. بقره/ ٧٨.[٢]. [این سخنرانی در کتاب ده گفتار تحت عنوان «اصل اجتهاد در اسلام» درج شده است.]