مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠١ - درس هشتم (٢) شیعه

٦. اصالت و استقلال و حجّیت عقل. در مذهب شیعه بیش از معتزله برای عقل استقلال و اصالت و حجّیت اثبات شده است. از نظر شیعه به حکم روایات مسلّم معصومین، عقل پیامبر باطنی و درونی است همچنانکه پیامبر عقل ظاهری و بیرونی است. در فقه شیعه عقل یکی از ادلّه چهار گانه است.

٧. غرض و هدف در فعل حق. اشاعره منکر این اصلاند که افعال الهی برای یک یا چند غرض و هدف باشد. میگویند غرض و هدف داشتن، مخصوص بشر یا مخلوقاتی از این قبیل است ولی خداوند منزّه است از این امور، زیرا غرض و هدف داشتن هر فاعل به معنی حکومت جبری هدف و غرض بر آن فاعل است، خداوند از هر قید و محدودیتی و از هر محکومیتی، هر چند محکومیت غرض داشتن باشد، مبرّا و منزّه است.

شیعه عقیده معتزله را در باب افعال تأیید میکند و معتقد است که فرق است میان غرض فعل و غرض فاعل، آنچه محال است این است که خداوند در افعال خود هدفی برای خود داشته باشد، اما هدف و غرضی که عاید مخلوق گردد به هیچ وجه با کمال و علوّ ذات و استغناء ذاتی خداوند منافی نیست.

٨. بداء در فعل حق جایز است همچنانکه نسخ در احکام حق جایز است.

بحث بداء را در کتب عمیق فلسفه مانند اسفار باید جستجو کرد.

٩. رؤیت خداوند. معتزله به شدّت منکر رؤیت خداوندند. معتقدند که فقط میتوان به خدا اعتقاد داشت. اعتقاد و ایمان مربوط است به فکر و ذهن، یعنی در ذهن و فکر خود میتوان به وجود خداوند یقین داشت و حدّ اعلای ایمان همین است.

خداوند به هیچ وجه قابل شهود و رؤیت نیست. دلیل قرآنی این است که قرآن میگوید:

لا تُدْرِکهُ الابْصارُ وَ هُوَ یدْرِک الابْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ [١].