در میان اصحاب امام صادق علیه السّلام گروهی هستند که خود امام صادق علیه السّلام آنها را به عنوان «متکلّم» یاد کرده است از قبیل هشام بن الحکم، هشام بن سالم، حمران بن اعین، ابو جعفر احول معروف به مؤمن الطّاق، قیس بن ماصر و غیرهم.

در کتاب کافی داستانی از مباحثه این گروه با یکی از مخالفین در حضور امام صادق علیه السّلام که موجب نشاط خاطر امام شده بود نقل میکند.

این طبقه نیز در نیمه اوّل قرن دوم هجری میزیستهاند. این گروه پرورش یافته مکتب امام صادق علیه السّلام بودند و این خود میرساند که ائمّه اهل البیت علیهم السلام نه تنها خود به بحث و تجزیه و تحلیل مسائل کلامی میپرداختهاند، گروهی را نیز در مکتب خود برای بحثهای اعتقادی تربیت میکردهاند. هشام بن الحکم همه برجستگیاش در علم کلام بود نه در فقه یا حدیث یا تفسیر. امام صادق علیه السّلام او را که در آن وقت جوانی نوخط بود از سایر اصحابش بیشتر گرامی میداشت و او را بالادست دیگران مینشاند. همگان در تفسیر این عمل امام اتّفاق نظر دارند که این تجلیلها فقط به علّت متکلّم بودن هشام بوده است.

امام صادق علیه السّلام با مقدّم داشتن هشام متکلّم بر ارباب فقه و حدیث، در حقیقت میخواسته است ارزش بحثهای اعتقادی را بالا ببرد و کلام را بالادست فقه و حدیث بنشاند. بدیهی است که این گونه رفتارهای ائمّه اطهار تأثیر بسزایی داشته در ترویج علم کلام و در اینکه عقل شیعی از ابتدا عقل کلامی و فلسفی گردد.

حضرت رضا علیه السّلام شخصاً در مجلس مباحثهای که مأمون از جمع متکلّمان مذاهب تشکیل میداد شرکت میکرد و به مباحثه میپرداخت. صورت این جلسات در متن کتاب شیعه محفوظ است.

مستشرقان و اسلام شناسان غربی و شرقی همچنانکه مساعی امیر المؤمنین علی علیه السّلام را مسکوت میگذارند، همه این جریانات را که وسیله ائمّه اطهار در راه احیاء بحثهای عقلی در امور اعتقادی دینی صورت گرفته است نادیده میگیرند و این مایه شگفتی است.

فضل بن شاذان نیشابوری از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی