مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٩٩ - مراحل و منازل

یا ایهَا الَّذینَ امَنُوا اسْتَعینوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ [١].

ای اهل ایمان! از نماز و از صبر (روزه) کمک بخواهید و از این دو منبع نیرو استمداد کنید.

در این مرحله از عبودیت، آن چیزی که نصیب انسان میگردد این است که ضمن یک روشن بینی، خواهشها و تمایلات نفسانی انسان مسخّر وی میگردد. به عبارت دیگر، اوّلین اثر عبودیت، ربوبیت و ولایت بر نفس امّاره است [٢].

مرحله دوم، تسلّط و ولایت بر اندیشههای پراکنده، یعنی تسلّط بر نیروی متخیله است.

از عجیبترین نیروهای ما قوّه متخیله است. به موجب این قوّه است که ذهن ما هر لحظه از موضوعی متوجّه موضوعی دیگر میشود و به اصطلاح تداعی معانی و تسلسل خواطر صورت میگیرد. این قوّه در اختیار ما نیست، بلکه ما در اختیار این قوّه عجیب هستیم و لهذا هر چه بخواهیم ذهن خود را در یک موضوع معین متمرکز کنیم که متوجّه چیز دیگر نشود برای ما میسّر نیست؛ بیاختیار قوّه متخیله ما را به این سو و آن سو میکشاند. مثلًا هر چه میخواهیم در نماز «حضور قلب» داشته باشیم، یعنی هر چه میخواهیم این شاگرد را بر سر کلاس نماز حاضر نگه داریم، نمیتوانیم؛ یک وقت متوجّه میشویم که نماز به پایان رسیده است و این شاگرد در سراسر این مدّت «غایب» بوده است.

رسول اکرم تشبیه لطیفی دارد در این زمینه؛ دل را- دل افرادی که مسخّر قوّه متخیله است- به پری تشبیه میکند که در صحرایی بر درختی آویخته شده باشد که هر لحظه باد او را پشت و رو میکند. فرمود:

مثل القلب مثل ریشة فی الفلاة، تعلّقت فی اصل شجرة یقلّبها الرّیح ظهرا لبطن [٣].

---

[١]. بقره/ ١٥٣.[٢]. در سخنرانیهای تقوا که در کتاب گفتار ماه چاپ شده است (سخنرانی دوم از جلد اوّل) رابطه تسلّط بر هوای نفس را با روشنبینی، که از چه راه است، توضیح دادهایم. [سخنرانیهای مذکور در کتاب ده گفتار اثر مؤلّف شهید به چاپ رسیده است.][٣]. نهج الفصاحة و جامع صغیر، ج ١/ ص ١٠٢.