آنها از یکی از کتب آسمانی. لهذا آنجا که این کلمه به صورت جمع آمده و به مشرکین عرب اطلاق شده است این احتمال ذکر شده، امّا آنجا که مفرد آمده است و بر رسول اکرم اطلاق شده است احدی از مفسّران نگفته که مقصود این است که آن حضرت پیرو یکی از کتابهای آسمانی نبوده است. در آنجا بیش از دو احتمال به میان نیامده است: یکی ناآشنا بودن آن حضرت با خط، دیگر اهل مکه بودن؛ و چون احتمال دوم به ادلّه قاطعی که گفتیم مردود است، پس قطعاً آن حضرت از آن جهت «امّی» خوانده شده است که درس ناخوانده و خط نانوشته بوده است.

در اینجا احتمال چهارمی در مفهوم این کلمه داده میشود و آن این است که این کلمه به معنی ناآشنایی با متون کتابهای مقدّس باشد. این احتمال همان است که آقای دکتر سید عبداللّطیف از پیش خود اختراع کرده و احیاناً آن را با معنی سومی که ذکر کردیم و از مفسّران قدیم نقل کردیم، خلط کرده است. مشار الیه میگوید:

«کلمات «امّی» و «امّیون» در قرآن در چند جای مختلف به کار رفته است، امّا همیشه و همه جا فقط یک معنی از آن مستفاد میشود. کلمه «امّی» در لغت اصلًا به معنی کودک نوزادی است که از بطن مادر متولّد میشود و با اشاره به همین حالت حیات و زندگی است که کلمه «امّی» را با معنی ضمن آن به معنی کسی که نمیتواند بخواند و بنویسد تعبیر کردهاند. کلمه «امّی» همچنین به معنی کسی است که در «امّ القری» زندگی میکرده است. امّ القری یعنی مادر شهرها، شهر پایتخت و عمده؛ و این صفتی بود که اعراب زمان پیغمبر برای شهر مکه قائل بودند. بنابراین کسی که اهل مکه بود «امّی» نیز نامیده میشد.

یک مورد استعمال دیگر کلمه «امّی» برای کسی است که با متنهای قدیم سامی آشنایی نداشته است و از پیروان دیانت یهود یا دین مسیح که در قرآن به عنوان «اهل الکتاب» نامیده شدهاند، نبوده است. در قرآن کلمه «امّیون» برای اعراب پیش از اسلام که کتاب مقدّسی نداشتهاند و پیرو تورات و انجیل هم نبودهاند، به کار رفته است و در مقابل کلمه «اهل الکتاب» قرار میگرفته است.

در حالی که برای کلمه «امّی» اینهمه معانی مختلف وجود دارد معلوم نیست چرا مفسّران و مترجمان قرآن، چه مسلمان و چه غیر مسلمان، فقط معنی ابتدایی یعنی نوزاد چشم و گوش بسته را گرفتهاند و آن را به بیسواد و جاهل تعبیر کردهاند و در نتیجه اهل مکه پیش از اسلام را نیز امّیون یا گروهی بیسواد معرّفی کردهاند؟!» [١]

[١]. نشریه کانون سردفتران، شماره آبان ماه ١٣٤٤، نقل از نشریه آموزش و پرورش شماره شهریور ١٣٤٤.