«ثمّ سلک بهم طریق ارادته و بعثهم فی سبیل محبّته» بعد که اینها را آفرید، اینان را راه برد [١] و به راه انداخت در طریق اراده خودش. به قرینه بعدی معنایش این است: در طریق این که خلق، او را اراده کند (نه در طریقی که او اراده کرده است)، در راهی که او را میخواهند، آنها را به راه انداخت و به حرکت در آورد. جمله بعد مطلب را بیشتر روشن میکند: «و بعثهم فی سبیل محبّته» خلق را در راه محبّت خودش برانگیخت (خیلی جمله عجیبی است) یعنی اصلًا تمام این حرکتها و جنبشهای خلق، چه خودشان بفهمند و چه خودشان نفهمند، در طریق محبّت خداست. در مسأله «عشق» یک بحثهایی طرح کردیم، [گفتیم] حتّی آن کسی هم که غیر خدا را میجوید، محرّک اصلیاش جستجوی خداست، اشتباه مصداق کرده. حال، کلمه «خالق» که در ابتدای این جمله بود: «ابتدع بقدرته الخلق» ممکن است مقصود از آن، مطلق خلق و آفرینش باشد که قهراً شامل انسان هم میشود. در این صورت معنای جمله این است که تمام دار وجود در طریق محبّت الهی در حرکت است؛ آن گیاه هم که حرکت میکند جز عشق او چیزی در سر ندارد، آن سنگ هم که میگوییم با قوّه جاذبه حرکت میکند در واقع غیر از این که ذات حق را جستجو میکند و محبّت او در ذات او هست چیز دیگری نیست. آنگاه آیاتی مثل «وَ انْ مِنْ شَیءٍ الّا یسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکنْ لا تَفْقَهونَ تَسْبیحَهُمْ» [٢]*«أَفَغَیرَ دینِ اللَّهِ یبْغونَ وَ لَهُ اسْلَمَ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الْارْضِ» [٣]*«وَ لِلّهِ یسْجُدُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الْارْضِ» [٤] (یا ما فی السّموات و الأرض که آیات مختلف و متعدّد است)*«سَبَّحَ لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الْارْضِ» [٥] [معنای عامتری پیدا میکند]، دامنه خیلی وسیع میشود، یعنی قرآن یک جهانبینی وسیع عجیبی به ما میدهد. شعرای عارف مسلک در این زمینه زیاد گفتهاند، مثل آن شعرهای معروفی که ظاهرا از نظامی است:

[١]. «سلک» سلوک کردن و راه رفتن است. «سلک» وقتی با «ب» (باء تعدیه) ذکر میشود یعنی راه بردن.[٢]. اسراء/ ٤٤.[٣]. آل عمران/ ٨٣.[٤]. رعد/ ١٥.[٥]. حشر/ ١ و صف/ ١.